शांत दिसणारे लोक आतून कसे झगडत असतात? हा प्रश्न खूप महत्त्वाचा आहे. कारण आपल्या आजूबाजूला अनेक लोक असे असतात जे बाहेरून अगदी स्थिर, समजूतदार, हसतमुख आणि संयमी दिसतात. पण त्यांच्या मनात मात्र भावनांचा मोठा संघर्ष सुरू असतो. मानसशास्त्रीय संशोधन सांगते की प्रत्येक व्यक्तीची भावनिक अभिव्यक्ती वेगळी असते. काही लोक त्यांच्या भावना सहज व्यक्त करतात, तर काही लोक त्या मनातच साठवून ठेवतात.
मानसशास्त्रात “इमोशनल सप्रेशन” म्हणजे भावना दाबून ठेवण्याची सवय यावर बरेच संशोधन झाले आहे. जे लोक सतत स्वतःच्या भावना लपवतात, ते बाहेरून शांत दिसतात. पण आतून त्यांच्यावर ताण, चिंता आणि एकटेपणाचा मोठा भार असतो. अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ James Gross यांनी भावना नियंत्रणावर केलेल्या अभ्यासात असे दिसून आले की भावना दाबून ठेवणे हा तात्पुरता उपाय असतो, पण दीर्घकाळात तो मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर परिणाम करतो.
उदाहरण घ्या. अमोल नावाचा एक कर्मचारी ऑफिसमध्ये खूप शांत असतो. तो कधीच कोणाशी वाद घालत नाही. बॉस रागावला तरी तो काही बोलत नाही. घरी आल्यावर मात्र त्याला झोप लागत नाही. तो सतत विचार करत राहतो की, “मी तेव्हा उत्तर द्यायला हवे होते का?” त्याच्या मनात राग, भीती आणि कमीपणाची भावना साचत जाते. बाहेरून शांत असलेला अमोल आतून मात्र रोज झगडत असतो.
अशा लोकांच्या मनात नेमके काय चालू असते?
पहिली गोष्ट म्हणजे त्यांना “लोक काय म्हणतील?” याची जास्त चिंता असते. सामाजिक स्वीकाराची गरज ही प्रत्येकामध्ये असते. पण काही लोक ही गरज पूर्ण करण्यासाठी स्वतःच्या भावना पूर्णपणे दडपून टाकतात. त्यांना वाटते की शांत राहणे म्हणजे चांगले व्यक्तिमत्त्व. त्यामुळे ते स्वतःच्या रागाला, दुःखाला आणि नाराजीला शब्द देत नाहीत.
दुसरी गोष्ट म्हणजे लहानपणीचे अनुभव. जर एखाद्या मुलाला वारंवार असे सांगितले गेले की “रडू नकोस”, “जास्त बोलू नकोस”, “मोठ्यांशी वाद घालू नकोस”, तर ते मूल मोठेपणी आपल्या भावना व्यक्त करायला घाबरते. मानसशास्त्रानुसार बालपणी तयार झालेले विश्वास आपल्या प्रौढ आयुष्यावर खोल परिणाम करतात.
तिसरी गोष्ट म्हणजे जबाबदारीची जाणीव. काही लोकांना वाटते की “मी कोसळलो तर सगळे कोसळतील.” घरातील मोठा मुलगा, आई किंवा वडील, कुटुंबातील जबाबदार व्यक्ती अनेकदा स्वतःच्या भावना बाजूला ठेवतात. ते इतरांना आधार देतात, पण स्वतःसाठी आधार शोधत नाहीत. त्यामुळे ते बाहेरून मजबूत आणि शांत दिसतात, पण आतून ते थकलेले असतात.
संशोधनात असेही दिसते की भावना दाबून ठेवणाऱ्या लोकांमध्ये हृदयाचे ठोके वाढणे, रक्तदाब वाढणे आणि झोपेचे विकार जास्त प्रमाणात आढळतात. कारण शरीर आणि मन यांचा जवळचा संबंध आहे. मनात सतत ताण असेल तर शरीर त्याची प्रतिक्रिया देतेच.
उदाहरण म्हणून पूजा नावाची गृहिणी बघा. घरातील सगळ्यांची काळजी घेते. सासू-सासरे, नवरा, मुलं सगळ्यांसाठी ती उपलब्ध असते. पण जेव्हा तिला काही त्रास होतो, तेव्हा ती कोणाशी बोलत नाही. तिला वाटते, “मी बोलले तर घरात तणाव वाढेल.” हळूहळू तिच्या मनात एकटेपणा वाढतो. ती बाहेरून शांत असते, पण आतून तिला कोणी समजून घेत नाही अशी भावना तीव्र होते.
अशा लोकांची काही लक्षणे ओळखता येतात. ते जास्त विचार करतात. छोट्या गोष्टींवरही ते मनात खोलवर विचार करत राहतात. ते स्वतःच्या चुका वारंवार आठवतात. ते इतरांना त्रास होऊ नये म्हणून स्वतःचा त्रास सहन करतात. ते मदत मागायला संकोच करतात. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे ते “मी ठीक आहे” हे वाक्य खूप वेळा वापरतात.
मानसशास्त्र सांगते की भावना व्यक्त करणे ही कमजोरी नसून ताकद आहे. जे लोक आपल्या भावनांना शब्द देतात, ते मानसिकदृष्ट्या जास्त निरोगी असतात. संवाद केल्याने मन हलके होते. संशोधनात असे दिसते की विश्वासू व्यक्तीशी बोलल्याने मेंदूमध्ये सकारात्मक रसायने तयार होतात, ज्यामुळे ताण कमी होतो.
मग अशा शांत लोकांनी काय करावे?
सर्वात आधी स्वतःच्या भावनांना ओळखणे महत्त्वाचे आहे. “मी सध्या काय अनुभवत आहे?” हा साधा प्रश्न स्वतःला विचारावा. दुसरे म्हणजे लहान प्रमाणात का होईना, पण भावना व्यक्त करण्याचा सराव करावा. सुरुवातीला डायरी लिहिणे हा चांगला उपाय असू शकतो. तिसरे म्हणजे विश्वासू मित्र, कुटुंबातील व्यक्ती किंवा समुपदेशक यांच्याशी बोलणे.
तसेच, आपल्या आसपास शांत दिसणाऱ्या लोकांकडेही आपण संवेदनशीलतेने पाहायला हवे. फक्त ते शांत आहेत म्हणून ते ठीक आहेत असे गृहित धरू नये. कधी कधी एक साधा प्रश्न, “तू खरंच ठीक आहेस ना?” हा त्यांच्यासाठी खूप मोठा आधार ठरू शकतो.
शांत दिसणारे लोक अनेकदा आतून खूप संवेदनशील असतात. त्यांना नात्यांची, लोकांची आणि जबाबदाऱ्यांची जाणीव जास्त असते. पण ते स्वतःच्या भावनांना दुय्यम स्थान देतात. हा अंतर्गत संघर्ष दीर्घकाळ चालू राहिला तर नैराश्य, चिंता विकार किंवा शारीरिक आजारही निर्माण होऊ शकतात.
म्हणूनच शांततेला नेहमी स्थैर्य समजू नका. कधी कधी ती मनातल्या वादळाची बाहेरची शांत पृष्ठभाग असते. प्रत्येक व्यक्तीच्या मनात एक न दिसणारी लढाई चालू असू शकते. आपण आणि आपल्या आसपासचे लोक या गोष्टीची जाणीव ठेवली, तर अनेक नाती वाचू शकतात आणि अनेक मनांना आधार मिळू शकतो.
धन्यवाद.