आपण अनेकदा अशा लोकांना गरजेपेक्षा जास्त महत्त्व देत राहतो, ज्यांच्याकडून आपल्याला आदर, समजूतदारपणा किंवा चांगली वागणूक मिळत नसते. एखादी व्यक्ती आपल्याशी वारंवार चुकीचे बोलते, आपल्याला कमी लेखते, आपल्या भावनांकडे दुर्लक्ष करते किंवा आपल्या मर्यादांचा आदर करत नाही, तरीही आपण तिच्याशी अत्यंत नम्रपणे वागत राहतो. यामागे संस्कार, नातं टिकवण्याची इच्छा, संघर्षाची भीती, लोक काय म्हणतील याची चिंता किंवा “मी चांगला माणूस आहे, त्यामुळे मला सगळ्यांशी चांगलंच वागलं पाहिजे” असा मनातील समज असू शकतो. मात्र मानसशास्त्रीयदृष्ट्या आदर देणे आणि स्वतःचा स्वाभिमान बाजूला ठेवणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
प्रत्येकाला आदर देणे म्हणजे प्रत्येकाला आपल्या आयुष्यात जागा देणे नाही
लहानपणापासून आपल्याला शिकवलं जातं की मोठ्यांचा आदर करा, सगळ्यांशी चांगलं बोला आणि कोणाचं मन दुखवू नका. ही मूल्यं महत्त्वाची आहेत. पण त्यांचा अर्थ असा नाही की समोरची व्यक्ती आपल्याशी कशीही वागली तरी आपण तिचं वर्तन सहन करत राहावं. सभ्य राहणं आपल्या हातात आहे; पण कोणाला आपल्या आयुष्यात किती जागा द्यायची हे ठरवण्याचा अधिकारही आपल्याकडेच आहे.
उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती तुमच्याशी सतत अपमानास्पद पद्धतीने बोलत असेल तर तिच्याशी भांडण करण्याची गरज नाही. तुम्ही शांतपणे संवाद कमी करू शकता, वैयक्तिक माहिती शेअर करणं थांबवू शकता आणि आवश्यक तेवढाच संपर्क ठेवू शकता. याला उद्धटपणा म्हणता येणार नाही. ही मर्यादा (boundary) आहे.
“नाही” म्हणताना अपराधी का वाटतं?
ज्या लोकांना सतत इतरांना खूश ठेवण्याची सवय असते, त्यांना स्वतःच्या गरजा व्यक्त करताना अपराधी वाटू शकतं. “त्याला वाईट वाटेल”, “लोक मला स्वार्थी म्हणतील”, “नातं खराब होईल” अशा विचारांमुळे ते स्वतःच्या मर्यादा वारंवार ओलांडू देतात. मानसशास्त्रात लोकांच्या मान्यतेवर अतिशय अवलंबून राहण्याचा हा पॅटर्न अनेकदा people-pleasing वर्तनाशी संबंधित असतो.
यातून बाहेर पडण्यासाठी पहिला प्रश्न स्वतःला विचारा: “मी हे खरंच करायचं म्हणून करतोय की समोरची व्यक्ती नाराज होऊ नये म्हणून?” या प्रश्नाचं प्रामाणिक उत्तर तुमच्या अनेक नात्यांकडे पाहण्याची पद्धत बदलू शकतं.
आदर म्हणजे भीती नव्हे
काही लोकांना आपण आदर देत नाही, तर प्रत्यक्षात त्यांच्यापासून घाबरत असतो. त्यांची प्रतिक्रिया, राग, टीका किंवा नाराजी टाळण्यासाठी आपण सतत स्वतःला बदलत राहतो. बाहेरून हे “आदर” दिसत असलं तरी आतून मनावर ताण निर्माण होत असतो.
खरा आदर एकतर्फी असण्याची गरज नसते. निरोगी नात्यामध्ये दोन्ही व्यक्तींना स्वतःचं मत मांडण्याची, असहमती व्यक्त करण्याची आणि मर्यादा सांगण्याची जागा असते. म्हणूनच एखाद्याच्या पदाचा, वयाचा किंवा सामाजिक स्थानाचा आदर करताना स्वतःचा अपमान स्वीकारण्याची गरज नाही.
प्रत्येक गोष्टीला उत्तर देण्याची गरज नाही
नको त्या व्यक्तींना महत्त्व देण्याची एक सवय म्हणजे त्यांच्या प्रत्येक बोलण्याला उत्तर देणं. त्यांनी टीका केली, आपण स्पष्टीकरण देतो. त्यांनी गैरसमज केला, आपण पुन्हा पुन्हा स्वतःची बाजू सांगतो. त्यांनी आपल्यावर आरोप केला, आपण त्यांना पटवून देण्याचा प्रयत्न करतो.
पण प्रत्येक व्यक्तीला तुमची बाजू समजून घ्यायचीच असेल असं नाही. काही लोकांना सत्य समजून घेण्यापेक्षा वाद जिंकण्यात रस असतो. अशा वेळी सतत स्पष्टीकरण देण्यामुळे समस्या सुटण्याऐवजी मानसिक थकवा वाढू शकतो.
कधी कधी “मला यावर चर्चा करायची नाही”, “तुमचं मत मला समजलं आहे” किंवा “आपण या विषयावर इथेच थांबूया” एवढं सांगणं पुरेसं असतं.
स्वतःची किंमत दुसऱ्याच्या वागण्यावर ठरवू नका
एखादी व्यक्ती तुमचा आदर करत नाही म्हणून तुमची किंमत कमी होत नाही. दुसऱ्याचं वर्तन हे तुमच्या व्यक्तिमत्त्वाचं प्रमाणपत्र नाही. तरीही आपण अनेकदा समोरच्याच्या शब्दांना इतकं महत्त्व देतो की त्यातून स्वतःबद्दल नकारात्मक निष्कर्ष काढतो.
“तो मला महत्त्व देत नाही म्हणजे मी महत्त्वाचा नाही”, “ती माझ्याशी नीट बोलत नाही म्हणजे माझ्यातच काहीतरी कमी आहे”, असे विचार मनात येऊ शकतात. अशा वेळी स्वतःला आठवण करून द्या: “समोरच्या व्यक्तीचं वर्तन ही तिची निवड आहे; माझी किंमत त्यावर ठरत नाही.”
आदर कमी करायचा नाही, प्रवेश कमी करायचा
या विषयातील सर्वात महत्त्वाचा फरक समजून घ्या. नको त्या लोकांपासून दूर जाणं म्हणजे त्यांच्या विषयी द्वेष निर्माण करणं नाही. तुम्ही त्यांच्याशी सभ्य राहू शकता, पण त्यांना तुमच्या भावनिक आयुष्यात पूर्वीसारखा प्रवेश देण्याची गरज नाही.
एखाद्याशी बोलताना सभ्यपणा ठेवा, पण प्रत्येक वैयक्तिक गोष्ट सांगू नका. गरज असेल तेव्हाच मदत करा. सतत उपलब्ध राहू नका. तुमच्या निर्णयांवर अनावश्यक मत देण्याची संधी देऊ नका. म्हणजेच आदर राहू शकतो, पण अंतरही राहू शकतं.
स्वतःच्या मर्यादा स्पष्टपणे सांगायला शिका
मर्यादा सांगताना मोठा संवाद करण्याची गरज नसते. “माझ्याशी अशा आवाजात बोलू नका.” “हा विषय माझ्यासाठी वैयक्तिक आहे.” “मला आत्ता याबद्दल बोलायचं नाही.” “मी यासाठी उपलब्ध नाही.” अशी साधी वाक्यं पुरेशी असतात.
सुरुवातीला अपराधी वाटू शकतं. कारण तुमच्या मनाला नवीन वर्तनाची सवय होत असते. पण प्रत्येक वेळी अपराधीपणामुळे मागे हटण्याची गरज नाही. अपराधी वाटणं म्हणजे आपण चुकीचं करतोय याचा पुरावा नाही. कधी कधी ते फक्त जुन्या सवयीपासून दूर जात असल्याचं लक्षण असू शकतं.
कोणाला किती महत्त्व द्यायचं हे ठरवताना तीन प्रश्न विचारा
पहिला प्रश्न: “ही व्यक्ती माझ्याशी सातत्याने कशी वागते?” एखाद्या दिवसाचं वर्तन पाहण्यापेक्षा संपूर्ण पॅटर्न पाहा.
दुसरा प्रश्न: “या व्यक्तीसोबत राहिल्यानंतर मला स्वतःबद्दल चांगलं वाटतं की सतत कमीपणा जाणवतो?” प्रत्येक नात्यात अधूनमधून मतभेद असतात, पण सततचा अपमान, भीती किंवा भावनिक थकवा हा वेगळा मुद्दा आहे.
तिसरा प्रश्न: “मी हे नातं प्रेम आणि आदरामुळे टिकवतोय की भीती आणि अपराधीपणामुळे?” या प्रश्नाचं उत्तर तुमच्यासाठी महत्त्वाचं संकेत देऊ शकतं.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा
चांगला माणूस होण्यासाठी प्रत्येकाला खूश ठेवण्याची गरज नाही. नम्र राहण्यासाठी स्वतःचा आवाज दाबण्याची गरज नाही. कोणाचा द्वेष न करता त्याच्यापासून अंतर ठेवता येतं. कोणाचा अपमान न करता त्याला आपल्या आयुष्यात मर्यादित जागा देता येते.
नको त्या लोकांना आदर देण्याची सवय सोडण्याचा अर्थ आदर सोडणे नाही; स्वतःचा अनादर सहन करण्याची सवय सोडणे आहे.
तुमच्या आयुष्यातील प्रत्येक व्यक्तीला समान प्रवेश देण्याची गरज नाही. काही लोकांना जवळीक द्यायची असते, काहींना फक्त औपचारिकता, तर काहींपासून शांतपणे अंतर ठेवायचं असतं. ही निवड स्वार्थीपणाची नाही. अनेक वेळा ती स्वतःच्या मानसिक शांततेची आणि स्वाभिमानाची काळजी घेण्याची पद्धत असते.
धन्यवाद.