प्रत्येक माणूस स्वतःच्या भावनांसाठी स्वतः जबाबदार असतो.

प्रत्येक माणूस स्वतःच्या भावनांसाठी स्वतः जबाबदार असतो — ही गोष्ट ऐकायला साधी वाटते, पण तिच्यामागे खोल मानसशास्त्र दडलं आहे. आपण अनेकदा आपल्या भावनांसाठी इतरांना दोष देतो. “त्याने मला राग आणला”, “तिने मला दुखावलं”, “त्या परिस्थितीमुळे मी खूप तणावात आहे” — अशा वाक्यांमध्ये एक समान गोष्ट दिसते, ती म्हणजे आपण आपल्या भावनांचं नियंत्रण दुसऱ्यांच्या हातात देतो. पण मानसशास्त्र सांगतं की भावना निर्माण होण्याची प्रक्रिया पूर्णपणे आपल्या मनात घडते.

एखादी घटना घडते, त्यानंतर आपण त्या घटनेला काही अर्थ देतो, आणि त्या अर्थामुळे आपल्या भावना तयार होतात. उदाहरणार्थ, कोणीतरी तुमच्याशी कठोरपणे बोललं. आता तुम्ही त्याचा अर्थ “तो मला कमी लेखतो” असा घेतलात, तर तुम्हाला राग येईल. पण जर तुम्ही त्याचा अर्थ “तो स्वतःच तणावात आहे” असा घेतलात, तर कदाचित तुम्हाला सहानुभूती वाटेल. म्हणजेच घटना तीच आहे, पण आपल्या विचारांमुळे भावना बदलतात. यालाच मानसशास्त्रात “cognitive appraisal” म्हणतात.

Albert Ellis आणि Aaron Beck यांसारख्या मानसशास्त्रज्ञांनी सांगितलेली Cognitive Behavioral Theory (CBT) हाच मुद्दा अधोरेखित करते. त्यांच्या मते, आपले विचार (thoughts), भावना (emotions) आणि वर्तन (behavior) हे एकमेकांशी जोडलेले असतात. त्यामुळे जर आपण आपल्या विचारांवर काम केलं, तर आपल्या भावनांमध्येही बदल होऊ शकतो. याचा अर्थ, भावना पूर्णपणे आपल्या नियंत्रणात नसल्या तरी त्यावर प्रभाव टाकण्याची ताकद नक्कीच आपल्या हातात असते.

बर्‍याच वेळा लोक म्हणतात, “माझा स्वभावच असा आहे, मी पटकन चिडतो.” पण हे विधान पूर्णपणे बरोबर नाही. कारण स्वभाव हा जन्मतः ठरलेला नसतो, तो अनुभवांमुळे आणि सवयींमुळे तयार होतो. जर एखादी व्यक्ती सतत नकारात्मक विचार करत असेल, तर तिच्या भावना देखील तशाच नकारात्मक राहतात. पण जर ती व्यक्ती हळूहळू आपले विचार बदलायला शिकली, तर तिच्या भावनांमध्येही सकारात्मक बदल होऊ शकतो.

भावनांसाठी स्वतः जबाबदार असणं म्हणजे आपल्या भावना दडपणं किंवा त्यांना नाकारणं नव्हे. उलट, त्यांना स्वीकारणं आणि समजून घेणं हे महत्त्वाचं आहे. उदाहरणार्थ, तुम्हाला राग आला असेल, तर “मला राग येऊ नये” असं म्हणण्यापेक्षा “मला राग का आला?” हा प्रश्न विचारणं अधिक उपयुक्त ठरतं. जेव्हा आपण आपल्या भावनांच्या मूळ कारणांचा शोध घेतो, तेव्हा त्यावर काम करणं सोपं होतं.

Self-awareness म्हणजे स्वतःची जाणीव हा या प्रक्रियेचा महत्त्वाचा भाग आहे. जेव्हा आपण आपल्या विचारांना आणि भावनांना निरीक्षण करायला शिकतो, तेव्हा आपल्याला कळतं की कोणत्या गोष्टी आपल्याला जास्त त्रास देतात. उदाहरणार्थ, काही लोकांना टीका सहन होत नाही. त्यामुळे कोणी थोडंही काही बोललं, तरी ते दुखावले जातात. पण जर त्यांनी स्वतःला विचारलं की “मला टीकेमुळे एवढं का दुखतं?”, तर कदाचित त्यांना त्यांच्या आत्मविश्वासाशी संबंधित काही गोष्टी समजतील.

Emotion regulation म्हणजे भावनांचं नियमन करणं ही देखील एक महत्त्वाची कौशल्य आहे. संशोधन सांगतं की जे लोक आपल्या भावनांना ओळखतात आणि त्यांचं योग्य व्यवस्थापन करतात, ते मानसिकदृष्ट्या अधिक मजबूत असतात. यासाठी काही सोप्या गोष्टी करता येतात, जसं की श्वासावर लक्ष केंद्रित करणं, थोडा वेळ शांत बसणं, किंवा आपल्या विचारांना लिहून काढणं. या छोट्या सवयींमुळे आपल्याला आपल्या भावनांवर नियंत्रण ठेवता येतं.

आपण अनेकदा इतरांच्या वागण्यावर नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न करतो, पण ते शक्य नसतं. आपण कोणाला काय बोलायचं, कसं वागायचं हे ठरवू शकत नाही. पण आपण त्या गोष्टींवर कसं प्रतिक्रिया द्यायची हे नक्कीच ठरवू शकतो. हीच खरी ताकद आहे. जेव्हा आपण हे समजतो की “माझ्या भावनांची जबाबदारी माझी आहे”, तेव्हा आपण इतरांवर अवलंबून राहणं कमी करतो आणि स्वतःवर काम करायला सुरुवात करतो.

याचा अर्थ असा नाही की इतर लोक कधीच आपल्याला दुखावू शकत नाहीत. नक्कीच ते शकतात. पण त्यानंतर आपण काय करतो, हे महत्त्वाचं असतं. आपण त्या भावनेत अडकून राहतो का, की त्यातून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करतो? ही निवड आपल्या हातात असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने तुमच्याशी अन्याय केला असेल, तर तुम्हाला राग येणं स्वाभाविक आहे. पण तो राग किती वेळ धरून ठेवायचा, हे तुम्ही ठरवू शकता.

Responsibility म्हणजे जबाबदारी घेणं हे सुरुवातीला कठीण वाटू शकतं. कारण त्यात आपल्याला स्वतःकडे पाहावं लागतं, आपल्या चुका मान्य कराव्या लागतात. पण दीर्घकाळात ही सवय आपल्याला खूप मजबूत बनवते. जे लोक आपल्या भावनांसाठी इतरांना दोष देतात, ते कायमच परिस्थितीचे बळी बनून राहतात. पण जे लोक स्वतः जबाबदारी घेतात, ते आपल्या आयुष्यावर नियंत्रण मिळवतात.

शेवटी, प्रत्येक माणूस आपल्या भावनांचा निर्माता आहे. बाहेरच्या घटना फक्त ट्रिगर असतात, पण भावना आपल्या मनात तयार होतात. जर आपण हे समजून घेतलं, तर आपलं आयुष्य अधिक शांत आणि संतुलित होऊ शकतं. त्यामुळे पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्हाला कोणतीही तीव्र भावना जाणवेल, तेव्हा थोडा थांबा घ्या आणि स्वतःला विचारा — “मी या परिस्थितीला कोणता अर्थ देतोय?” हा छोटासा प्रश्न तुमच्या भावनांमध्ये मोठा बदल घडवू शकतो.

धन्यवाद.