आपण आयुष्यात दररोज असंख्य निर्णय घेत असतो. सकाळी किती वाजता उठायचे, आज कोणते काम आधी करायचे, पैसे कुठे खर्च करायचे, कोणत्या व्यक्तीला काय उत्तर द्यायचे, नोकरी बदलायची की नाही, एखादी संधी स्वीकारायची की नाही, अशा छोट्या-मोठ्या निर्णयांनी आपले आयुष्य हळूहळू आकार घेत असते. पण प्रत्येक निर्णय योग्य ठरेलच असे नाही. अनेकदा आपल्याला निर्णय घेताना भीती वाटते, काहीतरी चुकण्याची चिंता असते किंवा इतर लोक काय म्हणतील याचा विचार मनात येतो. त्यामुळे निर्णय घेण्याऐवजी आपण तो पुढे ढकलतो. मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिले तर चांगला निर्णय म्हणजे असा निर्णय नाही की ज्याचा परिणाम नेहमी आपल्या अपेक्षेप्रमाणेच होईल. चांगला निर्णय म्हणजे उपलब्ध माहिती, परिस्थिती, आपल्या मूल्ये आणि संभाव्य परिणाम यांचा विचार करून घेतलेला निर्णय.
निर्णय घेण्यापूर्वी स्वतःला एक साधा प्रश्न विचारा: “मला नेमकं काय साध्य करायचं आहे?” हा प्रश्न छोटा आहे, पण त्याचा उपयोग मोठा आहे. कारण उद्दिष्ट स्पष्ट नसेल तर आपले निर्णय इतरांच्या अपेक्षांवर आधारित होण्याची शक्यता वाढते. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला नोकरीत समाधान मिळत नाही, पण फक्त समाज काय म्हणेल म्हणून ती नोकरी सोडत नाही. दुसरीकडे एखादी व्यक्ती दुसऱ्याला पाहून अचानक व्यवसाय सुरू करते, पण स्वतःला तो व्यवसाय का करायचा आहे हे तिला स्पष्ट नसते. दोन्ही परिस्थितींमध्ये निर्णय घेण्यापूर्वी स्वतःचे उद्दिष्ट स्पष्ट करणे महत्त्वाचे आहे.
दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे भावनेच्या भरात मोठे निर्णय घेणे टाळा. राग, भीती, अपराधीपणा किंवा अतिउत्साह या भावनांचा निर्णयक्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने ऑफिसमध्ये आपल्यावर टीका केली म्हणून आपण रागाच्या भरात “मी उद्यापासून नोकरी सोडतो” असे ठरवू शकतो. पण काही तास शांत झाल्यानंतर परिस्थिती वेगळी दिसू शकते. म्हणून मोठा निर्णय घेताना स्वतःला थोडा वेळ देणे उपयोगी ठरते. “मला आत्ता निर्णय घ्यायचा आहे का, की शांत झाल्यानंतरही हाच निर्णय योग्य वाटेल?” हा प्रश्न स्वतःला विचारा.
तिसरी सवय म्हणजे निर्णय घेताना तथ्य आणि अंदाज वेगळे करणे. आपले मन अनेकदा अपूर्ण माहितीवरून निष्कर्ष काढते. उदाहरणार्थ, तुम्ही एखाद्या मुलाखतीला गेला आणि समोरच्या व्यक्तीने फारसे हसून बोलले नाही. लगेच मनात विचार येतो, “माझी निवड होणार नाही.” पण हा तथ्य नसून अंदाज आहे. तथ्य एवढेच आहे की मुलाखत झाली आणि समोरची व्यक्ती गंभीर होती. निवड होईल की नाही, हे अजून माहीत नाही. अशा प्रकारे तथ्य आणि मनातील अंदाज वेगळे केले तर अनावश्यक भीती कमी होऊ शकते.
चौथी गोष्ट म्हणजे प्रत्येक निर्णयाचे फायदे आणि तोटे लिहून काढा. ही पद्धत विशेषतः महत्त्वाच्या निर्णयांसाठी उपयुक्त ठरू शकते. उदाहरणार्थ, तुम्हाला एखादा नवीन कोर्स करायचा आहे. एका बाजूला लिहा: नवीन कौशल्य, करिअरच्या संधी, आत्मविश्वास वाढणे. दुसऱ्या बाजूला लिहा: वेळ, खर्च, सध्याच्या कामावर परिणाम. कागदावर विचार मांडल्यामुळे मनातील गोंधळ काही प्रमाणात स्पष्ट होतो. निर्णय अचानक घेण्याऐवजी विचार व्यवस्थित करण्याची संधी मिळते.
पाचवी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे प्रत्येक निर्णयासाठी १०० टक्के खात्रीची वाट पाहू नका. आयुष्यात अनेक निर्णय अपूर्ण माहितीमध्येच घ्यावे लागतात. नवीन शहरात नोकरी स्वीकारायची असो, एखादा छोटा व्यवसाय सुरू करायचा असो किंवा नवीन कौशल्य शिकायला सुरुवात करायची असो, भविष्यात नक्की काय होईल हे कोणालाही पूर्णपणे माहीत नसते. त्यामुळे “सगळे स्पष्ट झाल्यावर निर्णय घेईन” अशी भूमिका घेत राहिल्यास अनेक संधी हातातून जाऊ शकतात. त्याऐवजी “माझ्याकडे सध्या उपलब्ध असलेली माहिती पुरेशी आहे का?” असा अधिक वास्तववादी प्रश्न स्वतःला विचारा.
एक अत्यंत उपयुक्त मानसशास्त्रीय तत्त्व म्हणजे मोठ्या निर्णयाचे छोटे प्रयोग करा. उदाहरणार्थ, तुम्हाला पूर्णवेळ व्यवसाय सुरू करायचा आहे. लगेच नोकरी सोडण्याऐवजी काही काळ छोट्या प्रमाणात व्यवसाय सुरू करून बाजारातील प्रतिसाद पाहता येईल. एखाद्या विद्यार्थ्याला एखादे करिअर क्षेत्र आवडते का याबद्दल शंका असेल तर त्या क्षेत्रातील एखादा छोटा कोर्स, कार्यशाळा किंवा प्रत्यक्ष अनुभव घेता येईल. यामुळे “मी हे करू शकतो का?” या मोठ्या प्रश्नाचे उत्तर छोट्या अनुभवातून मिळू शकते.
आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे निर्णय घेतल्यानंतर सतत स्वतःला दोष देत बसू नका. आपण त्या वेळच्या उपलब्ध माहितीवर निर्णय घेतलेला असतो. काही निर्णयांचा परिणाम अपेक्षेप्रमाणे झाला नाही तर त्यातून शिकणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, तुम्ही एखाद्या गुंतवणुकीचा निर्णय घेतला आणि नंतर परिस्थिती बदलली. त्यातून “मी मूर्ख आहे” असा निष्कर्ष काढण्यापेक्षा “पुढच्या वेळी कोणती माहिती आधी तपासायला हवी?” असा प्रश्न अधिक उपयोगी ठरतो. चूक ही केवळ अपयश नसते; योग्य पद्धतीने पाहिल्यास ती पुढील निर्णयांसाठी माहिती बनते.
यासोबतच इतरांचे मत ऐका, पण अंतिम निर्णय आपल्या मूल्यांशी जुळतो आहे का हे तपासा. प्रत्येकाचा अनुभव वेगळा असतो. एखाद्या मित्राला एखादी नोकरी योग्य वाटली म्हणून ती तुमच्यासाठीही योग्य असेल असे नाही. तुमची आर्थिक परिस्थिती, जबाबदाऱ्या, कौशल्ये, आवडी आणि दीर्घकालीन उद्दिष्टे वेगळी असू शकतात. त्यामुळे सल्ला घेणे चुकीचे नाही, पण स्वतःचा विचार पूर्णपणे दुसऱ्याच्या हातात देणे योग्य नाही.
शेवटी एक साधी “निर्णय पद्धत” लक्षात ठेवा: थांबा → उद्दिष्ट स्पष्ट करा → तथ्य गोळा करा → पर्याय लिहा → फायदे-तोटे तपासा → छोटा प्रयोग शक्य आहे का पाहा → निर्णय घ्या → परिणामातून शिका. ही पद्धत प्रत्येक निर्णय हमखास यशस्वी करेल अशी हमी नाही. पण ती घाई, भीती, सामाजिक दबाव आणि अंदाज यांच्या प्रभावाखाली निर्णय घेण्याची शक्यता कमी करू शकते.
यश म्हणजे प्रत्येक वेळी योग्य निर्णय घेणे नाही. यश म्हणजे निर्णय घेताना स्वतःला समजून घेणे, उपलब्ध माहितीचा योग्य वापर करणे, परिणाम स्वीकारणे आणि गरज पडल्यास दिशा बदलण्याची तयारी ठेवणे. कारण आयुष्यातील अनेक मोठे बदल एका मोठ्या निर्णयाने होत नाहीत. ते रोज घेतलेल्या छोट्या, विचारपूर्वक निर्णयांच्या मालिकेतून घडतात.
म्हणून पुढच्या वेळी तुमच्यासमोर एखादा महत्त्वाचा निर्णय उभा राहिला, तेव्हा स्वतःला फक्त “यातून मला काय मिळेल?” असे विचारू नका. त्यासोबत “हा निर्णय माझ्या उद्दिष्टांशी, मूल्यांशी आणि वास्तव परिस्थितीशी जुळतो का?” हा प्रश्नही विचारा. कदाचित तुमच्या निर्णय घेण्याच्या पद्धतीत झालेला हा छोटासा बदल तुमच्या पुढच्या अनेक मोठ्या निर्णयांची दिशा बदलू शकतो.
धन्यवाद.