घरात एखादी व्यक्ती सतत स्वतःलाच केंद्रस्थानी ठेवते, प्रत्येक गोष्टीत आपलंच बरोबर असल्याचं मानते, इतरांच्या भावनांकडे दुर्लक्ष करते, कौतुकाची अपेक्षा करते किंवा टीका झाली की तीव्र प्रतिक्रिया देते, तेव्हा तिच्यासोबत राहणं मानसिकदृष्ट्या थकवणारं ठरू शकतं. मात्र इथे एक महत्त्वाची गोष्ट समजून घ्यायला हवी: स्वार्थी, हट्टी किंवा अहंकारी वागणारा प्रत्येक माणूस Narcissistic Personality Disorder असलेला असतोच असं नाही. NPD हा मानसिक आरोग्याशी संबंधित औपचारिक निदान आहे आणि त्यासाठी विशिष्ट, दीर्घकाळ टिकणारा आणि जीवनातील अनेक क्षेत्रांवर परिणाम करणारा नमुना आवश्यक असतो.
म्हणून घरातील व्यक्तीला लगेच “Narcissist” असा शिक्का मारण्यापेक्षा “या व्यक्तीच्या वागण्याचा माझ्यावर काय परिणाम होतो आणि मी त्याला कसं प्रतिसाद द्यायचा?” हा प्रश्न अधिक उपयोगी ठरतो. संशोधनानुसार narcissistic patterns मध्ये स्वतःच्या प्रतिमेबद्दलची संवेदनशीलता, आत्मसन्मानातील अस्थिरता, इतरांकडून मान्यता मिळवण्याची गरज आणि संबंधांमध्ये वर्चस्व किंवा संघर्षाची प्रवृत्ती दिसू शकते. अशा परिस्थितीत समोरच्या व्यक्तीला बदलण्यापेक्षा आपल्या प्रतिसादाची पद्धत बदलणे अनेकदा अधिक व्यवहार्य ठरते.
पहिला मार्ग म्हणजे प्रत्येक गोष्ट वैयक्तिकरित्या न घेणे. अशा व्यक्तीने केलेली प्रत्येक टीका म्हणजे तुमच्यात खरोखरच दोष आहे, असा अर्थ नसतो. उदाहरणार्थ, “तुला काहीच कळत नाही”, “माझ्याशिवाय तुम्ही काहीच करू शकत नाही” अशी वाक्यं ऐकली तर लगेच स्वतःला सिद्ध करण्याच्या प्रयत्नात जाण्याऐवजी थांबून विचार करा: “ही वस्तुस्थिती आहे की समोरच्या व्यक्तीची प्रतिक्रिया?” हा छोटासा मानसिक विराम तुमची भावनिक ऊर्जा वाचवू शकतो.
दुसरा आणि अत्यंत महत्त्वाचा मार्ग म्हणजे स्पष्ट Boundaries तयार करणे. Boundary म्हणजे समोरच्या व्यक्तीला नियंत्रित करण्याचा प्रयत्न नव्हे; ती स्वतःच्या वर्तनाची मर्यादा ठरवण्याची पद्धत आहे. “तुम्ही माझ्यावर ओरडत असाल तर मी हा संवाद थांबवेन आणि नंतर शांतपणे बोलू” हे Boundary आहे. “तुम्ही कधीच ओरडायचं नाही” हा दुसऱ्याच्या वर्तनावर नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न आहे. दोन्हीमध्ये मोठा फरक आहे. घरातील नात्यांमध्ये स्पष्ट मर्यादा आणि त्यांची सातत्याने अंमलबजावणी संघर्ष कमी करण्यास मदत करू शकते.
तिसरा मार्ग म्हणजे अनावश्यक वादात स्वतःला ओढून घेऊ नये. काही संभाषणांचा उद्देश समस्या सोडवणे नसून स्वतःचं म्हणणं सिद्ध करणं असू शकतो. अशा वेळी प्रत्येक आरोपाला उत्तर, प्रत्येक गैरसमजाचं स्पष्टीकरण आणि प्रत्येक चुकीच्या विधानाचा प्रतिवाद करण्याची गरज नसते. “तुमचं मत मला समजलं आहे. माझं मत वेगळं आहे” एवढं उत्तर अनेकदा पुरेसं असतं. NPD वरील उपचार-साहित्यामध्येही थेट power struggle मध्ये जाणे किंवा समोरच्या व्यक्तीच्या grandiosity ला थेट आव्हान देणे उपयुक्त नसू शकते, अशी चर्चा आढळते.
चौथा मार्ग म्हणजे भावनिक प्रतिक्रिया देण्याआधी स्वतःला स्थिर करणे. समोरची व्यक्ती आवाज वाढवते म्हणून आपणही आवाज वाढवला, तर परिस्थिती आणखी तीव्र होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे उत्तर देण्याआधी काही सेकंद शांत राहणे, श्वासावर लक्ष देणे किंवा संभाषण काही वेळासाठी थांबवणे उपयोगी ठरू शकते. याचा अर्थ अन्याय सहन करणे नाही. याचा अर्थ असा की समोरच्या व्यक्तीची भावनिक अवस्था आपल्या भावनिक अवस्थेचा रिमोट बनू देऊ नये.
पाचवा मार्ग म्हणजे स्वतःच्या वास्तवावर विश्वास ठेवणे. सतत दोष दिला जाणे, घटनांचं वेगळं चित्र मांडलं जाणे किंवा “तूच चुकीचा आहेस” असं वारंवार ऐकणं यामुळे व्यक्तीला स्वतःच्या आठवणी आणि निर्णयांबद्दल शंका वाटू शकते. त्यामुळे महत्त्वाच्या घटनांबाबत तथ्य स्पष्ट ठेवणे, आवश्यक असल्यास नोंदी ठेवणे आणि विश्वासू व्यक्तीशी वास्तव तपासून घेणे उपयोगी ठरू शकते. विशेषतः आर्थिक, कायदेशीर किंवा कौटुंबिक निर्णयांमध्ये भावनेपेक्षा वस्तुनिष्ठ माहितीवर आधार ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
सहावा मार्ग म्हणजे “मी त्यांना बदलणार” हा प्रकल्प सोडणे. Narcissistic Personality Disorder मध्ये बदल शक्य असला तरी उपचार कठीण असतात आणि सुधारणा अनेकदा हळूहळू होते. उपचारामध्ये स्पष्ट उद्दिष्टे, संबंधांवर काम, आत्मसन्मानाशी संबंधित अडचणी आणि स्वतःच्या वर्तनाची जाणीव वाढवणे यांना महत्त्व दिले जाते. त्यामुळे घरातील व्यक्तीला सतत समजावून, शिकवून किंवा तिची चूक सिद्ध करून बदलण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी स्वतःच्या मर्यादा, निर्णय आणि मानसिक आरोग्य यावर लक्ष केंद्रित करणं अधिक वास्तववादी ठरू शकतं.
सातवा मार्ग म्हणजे स्वतःची सामाजिक आणि भावनिक आधारव्यवस्था जपणे. अशा नात्यात राहणारी व्यक्ती हळूहळू स्वतःच्या अनुभवांपासून दूर जाऊ शकते. “कदाचित माझीच चूक असेल” असा विचार वाढू शकतो. म्हणून विश्वासू मित्र, कुटुंबातील समजूतदार व्यक्ती किंवा मानसशास्त्रज्ञ यांच्याशी बोलणे उपयोगी ठरू शकते. विशेषतः सतत अपमान, धमकी, आर्थिक नियंत्रण, सामाजिक अलगाव किंवा भीती निर्माण करणारे वर्तन असेल तर केवळ “नातं चांगलं ठेवण्याचा” प्रयत्न पुरेसा नसतो. अशा परिस्थितीत सुरक्षितता आणि व्यावसायिक मदत यांना प्राधान्य द्यायला हवे.
घरातील पालक narcissistic traits दाखवत असतील तर मुलांवरही परिणाम होऊ शकतो. अलीकडील systematic review मध्ये parental narcissism आणि मुलांच्या नातेसंबंधातील तसेच psychological outcomes मधील अडचणींमध्ये संबंध आढळला आहे, जरी परिणाम narcissism च्या प्रकारानुसार आणि परिस्थितीनुसार बदलत असल्याचे संशोधन सांगते. त्यामुळे मुलांना “तुझीच चूक आहे” अशा संदेशांपासून वाचवणे, त्यांच्या भावनांना मान्यता देणे आणि त्यांना सुरक्षित, स्थिर वातावरण देणे महत्त्वाचे आहे.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवावी: Narcissist व्यक्तीला हाताळण्याचा अर्थ तिच्यावर विजय मिळवणे नाही. स्वतःला हरवू न देता नातं हाताळणं हा खरा उद्देश आहे. प्रत्येक वाद जिंकायचा नसतो. प्रत्येक आरोपाचं उत्तर द्यायचं नसतं. प्रत्येक गैरसमज दूर करायचा नसतो. कधी स्पष्टपणे बोलायचं, कधी मर्यादा आखायची, कधी संवाद थांबवायचा आणि कधी व्यावसायिक मदत घ्यायची, हे ओळखणं अधिक महत्त्वाचं आहे. कारण दुसऱ्याच्या व्यक्तिमत्त्वावर आपलं नियंत्रण नसतं; पण आपण काय स्वीकारणार, कशाला प्रतिसाद देणार आणि स्वतःचं मानसिक स्वास्थ्य कसं जपणार, यावर आपला अधिकार असतो.
धन्यवाद.