आपल्या समाजात “सगळ्यांना खूश ठेवणं” ही एक चांगली सवय मानली जाते. इतरांना मदत करणं, त्यांच्या अपेक्षा पूर्ण करणं, त्यांना नाराज न करणं – या गोष्टींना खूप महत्त्व दिलं जातं. पण मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर हीच सवय कधी कधी आपल्या मानसिक आरोग्यासाठी घातक ठरू शकते. कारण जेव्हा आपण सतत इतरांच्या आनंदासाठी जगतो, तेव्हा हळूहळू आपली स्वतःची शांतता, समाधान आणि ओळख हरवू लागते.
मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की “people pleasing” म्हणजेच सगळ्यांना खूश ठेवण्याची प्रवृत्ती बहुतेक वेळा आपल्या आतल्या असुरक्षिततेतून येते. आपल्याला नाकारलं जाईल, आपल्यावर प्रेम कमी होईल किंवा लोक आपल्याबद्दल वाईट विचार करतील, या भीतीमुळे आपण “हो” म्हणत राहतो. जरी आपल्याला आतून “नाही” म्हणायचं असलं तरी. याला “approval seeking behavior” असं म्हणतात. म्हणजेच आपण सतत इतरांकडून मान्यता मिळवण्याचा प्रयत्न करत असतो.
ही सवय सुरुवातीला निरुपद्रवी वाटते. पण हळूहळू ती आपल्या मानसिक आरोग्यावर परिणाम करू लागते. कारण आपण स्वतःच्या गरजा, भावना आणि मर्यादा बाजूला ठेवून इतरांना प्राधान्य देतो. यामुळे आतून नाराजी, थकवा आणि ताण वाढू लागतो. अनेक वेळा अशा लोकांना “burnout” म्हणजेच मानसिक आणि भावनिक थकवा जाणवतो.
एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, आपण सगळ्यांना कधीच खूश ठेवू शकत नाही. प्रत्येक व्यक्तीच्या अपेक्षा वेगळ्या असतात. तुम्ही कितीही प्रयत्न केला तरी कोणीतरी नाराज होणारच. मानसशास्त्रात याला “impossible standard” म्हटलं जातं. म्हणजेच आपण स्वतःसाठी अशक्य अशी अपेक्षा ठेवतो. आणि जेव्हा ती पूर्ण होत नाही, तेव्हा आपल्याला स्वतःबद्दल वाईट वाटू लागतं.
याचा दुसरा परिणाम म्हणजे “self-identity” म्हणजेच स्वतःची ओळख कमजोर होणं. जेव्हा आपण सतत इतरांच्या अपेक्षांनुसार वागतो, तेव्हा आपल्याला स्वतःला काय हवं आहे, काय आवडतं, काय योग्य वाटतं – हे समजेनासं होतं. आपण इतरांच्या मतांवर अवलंबून राहू लागतो. हळूहळू आपली स्वतःची विचार करण्याची क्षमता कमी होते.
मानसशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये असं दिसून आलं आहे की ज्यांना “नाही” म्हणता येत नाही, त्यांच्यात anxiety आणि depression ची लक्षणं जास्त प्रमाणात दिसतात. कारण ते सतत स्वतःच्या भावनांना दाबून ठेवतात. भावना दाबल्या की त्या संपत नाहीत, उलट आतमध्ये साचत जातात आणि एक दिवस मोठ्या ताणाच्या स्वरूपात बाहेर येतात.
मग यावर उपाय काय?
सर्वप्रथम, “नाही” म्हणायला शिकणं खूप गरजेचं आहे. “नाही” म्हणणं म्हणजे कोणाला दुखावणं नाही. ते फक्त आपल्या मर्यादा स्पष्ट करणं आहे. मानसशास्त्रात याला “assertiveness” म्हणतात. म्हणजेच आपण शांतपणे, स्पष्टपणे आणि आदराने आपलं मत मांडणं. उदाहरणार्थ, “मला सध्या वेळ नाही”, “हे मला सोयीचं नाही” असं सांगणं पूर्णपणे योग्य आहे.
दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे स्वतःच्या भावनांकडे लक्ष देणं. आपण काही करताना आतून काय वाटतंय, हे ओळखणं गरजेचं आहे. जर एखादी गोष्ट करताना सतत ताण, चिडचिड किंवा थकवा जाणवत असेल, तर ती गोष्ट फक्त इतरांना खूश ठेवण्यासाठी केली जात आहे का, हे स्वतःला विचारायला हवं.
तिसरं म्हणजे “self-worth” म्हणजेच स्वतःची किंमत ओळखणं. आपली किंमत फक्त इतरांना खूश ठेवण्यावर अवलंबून नसते. आपण जसे आहोत तसेच पुरेसे आहोत, ही भावना मनात निर्माण करणं खूप महत्त्वाचं आहे. जेव्हा आपल्याला स्वतःबद्दल आदर वाटतो, तेव्हा आपण इतरांच्या मान्यतेवर कमी अवलंबून राहतो.
चौथी गोष्ट म्हणजे मर्यादा ठरवणं. प्रत्येक नात्यात काही मर्यादा असणं आवश्यक आहे. या मर्यादा आपल्याला सुरक्षित ठेवतात. उदाहरणार्थ, कामाच्या वेळेनंतर सतत फोन घेणं, किंवा स्वतःचा वेळ बाजूला ठेवून इतरांच्या कामासाठी धावणं – या सवयींना मर्यादा घालणं गरजेचं आहे.
एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे guilt म्हणजेच अपराधीपणाची भावना. “नाही” म्हटल्यानंतर अनेकांना अपराधी वाटतं. पण ही भावना नैसर्गिक आहे. मानसशास्त्र सांगतं की नवीन सवय लावताना सुरुवातीला अस्वस्थता येते. पण हळूहळू ती कमी होते. त्यामुळे सुरुवातीच्या त्या guilt मुळे पुन्हा जुन्या सवयींकडे वळू नका.
तसंच, योग्य लोकांची निवड करणंही महत्त्वाचं आहे. जे लोक तुमच्या मर्यादांचा आदर करतात, तुमच्या “नाही” ला समजून घेतात, तेच खरे नातेसंबंध असतात. जे लोक फक्त तुमच्या “हो” वरच प्रेम करतात, ते नातं टिकाऊ नसतं.
शेवटी, स्वतःसाठी वेळ काढणं खूप गरजेचं आहे. स्वतःच्या आवडीच्या गोष्टी करणं, विश्रांती घेणं, मन शांत ठेवणं – या गोष्टी मानसिक आरोग्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहेत. जेव्हा तुमचं मन शांत असेल, तेव्हाच तुम्ही इतरांसाठीही खरंच चांगलं काही करू शकता.
सगळ्यांना खूश ठेवण्याचा प्रयत्न करताना आपण अनेकदा स्वतःला विसरतो. पण लक्षात ठेवा, तुमची मानसिक शांतता सर्वात महत्त्वाची आहे. इतरांना आनंद देणं चांगलं आहे, पण त्यासाठी स्वतःचा आनंद गमावणं योग्य नाही. संतुलन ठेवणं हीच खरी किल्ली आहे.
स्वतःला प्राधान्य देणं म्हणजे स्वार्थी होणं नाही, तर स्वतःची काळजी घेणं आहे. आणि जेव्हा तुम्ही स्वतः आनंदी आणि शांत असता, तेव्हाच तुम्ही इतरांसाठीही खऱ्या अर्थाने सकारात्मक ठरू शकता.
धन्यवाद.