माणसाला दीर्घायुष्य जगायचं असतं. प्रत्येकाला आपलं आयुष्य निरोगी, आनंदी आणि समाधानी असावं असं वाटतं. त्यासाठी आपण चांगला आहार घेतो, व्यायाम करतो, औषधोपचार करतो आणि आरोग्याची काळजी घेतो. पण दीर्घायुष्याचा विचार करताना आपण एका महत्त्वाच्या गोष्टीकडे दुर्लक्ष करतो. ती म्हणजे आपलं मानसिक आरोग्य! कारण माणूस किती वर्षे जगतो यामध्ये शरीराच्या आरोग्याबरोबरच मनाची स्थिती, विचार करण्याची पद्धत आणि भावनिक समाधान यांचाही महत्त्वाचा वाटा असतो.
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर दीर्घायुष्य जगण्याचं एक महत्त्वाचं रहस्य म्हणजे तणावपूर्ण परिस्थितीतही मनाचा समतोल टिकवून ठेवण्याची क्षमता. आयुष्यात प्रत्येकाच्या वाट्याला अडचणी, अपयश, आर्थिक चिंता, नात्यांमधील संघर्ष आणि अनपेक्षित घटना येत असतात. मात्र या घटनांकडे आपण कोणत्या दृष्टिकोनातून पाहतो, यावर आपल्या मानसिक आरोग्याचा परिणाम अवलंबून असतो. प्रत्येक गोष्ट मनाला लावून घेणं, सतत भविष्याची चिंता करणं आणि भूतकाळातील चुका आठवत राहणं यामुळे मानसिक ताण वाढू शकतो. त्यामुळे प्रत्येक गोष्टीवर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा ज्या गोष्टी आपल्या हातात नाहीत, त्या स्वीकारायला शिकणं आवश्यक आहे.
दीर्घायुष्य जगणाऱ्या अनेक आनंदी लोकांमध्ये आणखी एक समान गोष्ट दिसून येते. ती म्हणजे त्यांच्याकडे जगण्याचं काहीतरी कारण असतं. मानसशास्त्रामध्ये याला Sense of Purpose म्हणजेच जीवनातील उद्देश असं म्हटलं जातं. सकाळी उठल्यानंतर आज मला काहीतरी चांगलं करायचं आहे, कोणासाठी तरी उपयोगी पडायचं आहे किंवा स्वतःसाठी काहीतरी नवीन शिकायचं आहे, अशी भावना माणसाला जगण्याची प्रेरणा देते. हा उद्देश खूप मोठा असण्याची गरज नाही. कुटुंबासाठी वेळ देणं, झाडांना पाणी घालणं, एखादं पुस्तक वाचणं किंवा आपल्या आवडीचं काम करणं हेदेखील जगण्याला अर्थ देऊ शकतं.
आणखी एक महत्त्वाचं रहस्य म्हणजे चांगली माणसं आणि सकारात्मक नाती. माणूस सामाजिक प्राणी आहे. त्याला प्रेम, आपुलकी, संवाद आणि भावनिक आधाराची गरज असते. आपल्या भावना समजून घेणारी, अडचणीच्या वेळी साथ देणारी आणि आपल्याला जसे आहोत तसे स्वीकारणारी माणसं आयुष्यात असणं मानसिक आरोग्यासाठी महत्त्वाचं आहे. सतत संघर्ष करणारी, अपमान करणारी किंवा मानसिक त्रास देणारी नाती मात्र तणाव वाढवू शकतात. त्यामुळे नात्यांची संख्या वाढवण्यापेक्षा विश्वासाची आणि आपुलकीची नाती जपण्याला महत्त्व द्या.
स्वतःला आनंदी ठेवण्याची सवयदेखील दीर्घायुष्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते. काही लोक आनंदी राहण्यासाठी मोठ्या यशाची, पैशाची किंवा एखाद्या खास प्रसंगाची वाट पाहतात. मात्र आनंद हा केवळ मोठ्या गोष्टींमध्ये नसतो. सकाळचा चहा, आवडीचं गाणं, मित्रांसोबत केलेल्या गप्पा, मुलांसोबत घालवलेला वेळ किंवा संध्याकाळची छोटीशी फेरफटका मारण्याची सवय यामधूनही आनंद मिळू शकतो. रोजच्या आयुष्यातील छोट्या आनंदाच्या क्षणांची जाणीव ठेवणं आणि त्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणं मनाला समाधान देऊ शकतं.
तसेच प्रत्येक वयात काहीतरी नवीन शिकत राहणं आवश्यक आहे. नवीन छंद जोपासणं, पुस्तकं वाचणं, नवीन कौशल्य शिकणं किंवा आवडीच्या विषयाचा अभ्यास करणं यामुळे मेंदू सक्रिय राहण्यास मदत होते. वाढत्या वयाबरोबर आपली शिकण्याची आणि अनुभव घेण्याची इच्छा संपली पाहिजे असं नाही. उलट नवीन गोष्टी शिकण्याची उत्सुकता माणसाला मानसिकदृष्ट्या तरुण ठेवण्यास मदत करते.
स्वतःच्या भावनांना योग्य पद्धतीने व्यक्त करणं हेही तितकंच महत्त्वाचं आहे. अनेक लोक राग, दुःख, भीती आणि निराशा मनात दाबून ठेवतात. सतत स्वतःला मजबूत दाखवण्याच्या प्रयत्नात ते आपल्या भावनिक गरजांकडे दुर्लक्ष करतात. परंतु दुःख झालं तर ते मान्य करणं, गरज पडल्यास जवळच्या व्यक्तीशी बोलणं आणि मानसिक त्रास जास्त असल्यास समुपदेशन घेणं यात काहीही चुकीचं नाही. भावनिक आरोग्याची काळजी घेणं हीसुद्धा स्वतःवर प्रेम करण्याची एक पद्धत आहे.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा. दीर्घायुष्य म्हणजे केवळ जास्त वर्षे जगणं नव्हे, तर प्रत्येक वर्ष समाधानाने, आनंदाने आणि निरोगी मनाने जगणं होय. चांगला आहार, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि वैद्यकीय तपासणी यांच्यासोबत मानसिक आरोग्याची काळजी घेणंही आवश्यक आहे. अर्थात, या सवयी दीर्घायुष्याची हमी देत नाहीत; मात्र निरोगी आणि अर्थपूर्ण जीवन जगण्याची शक्यता वाढवण्यास मदत करतात.
आयुष्य किती वर्षांचं असेल हे आपल्या हातात नसतं; पण मिळालेलं प्रत्येक वर्ष अधिक आनंदी, अर्थपूर्ण आणि समाधानी कसं बनवायचं, हे मात्र बऱ्याच अंशी आपल्या हातात असतं.
धन्यवाद.