आपल्या आयुष्यात काही लोक असे असतात की ज्यांच्याशी बोलल्यानंतर आपला मूड खराब होतो, आत्मविश्वास कमी होतो किंवा त्यांच्या बोलण्यामुळे आपल्याला चिडचिड होते. त्यामुळे आपण अशा व्यक्तींना शक्य तितके टाळण्याचा प्रयत्न करतो. मात्र प्रत्येक नकारात्मक व्यक्ती आपल्या आयुष्यासाठी पूर्णपणे वाईट असते असे नाही. काही लोकांची नकारात्मकता आपल्याला स्वतःकडे अधिक प्रामाणिकपणे पाहायला, आपल्या चुका समजून घ्यायला आणि निर्णय अधिक विचारपूर्वक घ्यायला मदत करू शकते.
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिले तर आपल्या विचारांना आव्हान देणारे लोकही आपल्या मानसिक विकासासाठी महत्त्वाचे ठरू शकतात. आपण एखाद्या गोष्टीकडे एका विशिष्ट पद्धतीने पाहत असतो. त्याच वेळी दुसरी व्यक्ती आपल्याला वेगळा दृष्टिकोन देते. तो दृष्टिकोन आपल्याला आवडेलच असे नाही. पण तो ऐकल्यामुळे आपल्या विचारांची तपासणी करण्याची संधी मिळते. यालाच cognitive flexibility, म्हणजेच परिस्थितीकडे वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहण्याची क्षमता, असे म्हणता येते.
उदाहरणार्थ, तुम्ही एखादा नवीन व्यवसाय सुरू करण्याचा निर्णय घेतला आहे. तुमच्या आजूबाजूचे सर्वजण तुम्हाला प्रोत्साहन देत आहेत. पण एक व्यक्ती म्हणते, “या निर्णयामध्ये काही धोके आहेत. आर्थिक नियोजन केले आहे का? पर्यायी योजना काय आहे?” सुरुवातीला तिचे बोलणे नकारात्मक वाटू शकते. परंतु तिच्या प्रश्नांमुळे तुम्ही तुमच्या निर्णयाचा पुन्हा विचार करता. काही चुका आधीच लक्षात येतात आणि तुम्ही अधिक चांगली तयारी करता. अशा वेळी त्या व्यक्तीची टीका तुमच्या विरोधात नसून तुमच्या निर्णयाची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी उपयोगी ठरू शकते.
इथे एक महत्त्वाचा फरक समजून घेणे आवश्यक आहे. रचनात्मक टीका आणि विनाशकारी नकारात्मकता या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. रचनात्मक टीका तुमच्या कृतीवर प्रश्न उपस्थित करते, पण तुमच्या व्यक्तिमत्त्वाला कमी लेखत नाही. “या कामात ही गोष्ट सुधारता येईल” असे सांगणारी व्यक्ती तुम्हाला वाढण्याची संधी देते. याउलट “तुझ्याकडून काहीच होणार नाही”, “तू नेहमीच चुकीचा निर्णय घेतोस” किंवा “तुझ्यात क्षमता नाही” असे सतत म्हणणारी व्यक्ती तुमच्या आत्मसन्मानावर परिणाम करू शकते. त्यामुळे प्रत्येक नकारात्मक व्यक्तीला आपल्या आयुष्यात ठेवणे योग्य नाही.
काही लोक आपल्याला अति आत्मविश्वासापासून वाचवतात. माणूस एखाद्या गोष्टीत यशस्वी झाला की त्याला स्वतःच्या निर्णयांवर खूप विश्वास वाटू शकतो. आत्मविश्वास चांगली गोष्ट आहे, पण अति आत्मविश्वासामुळे आपण धोके कमी लेखू शकतो. संशोधनात decision-making मधील overconfidence हा चुकीच्या अंदाजांचा एक महत्त्वाचा स्रोत मानला जातो. त्यामुळे आपल्याला प्रश्न विचारणारी व्यक्ती कधी कधी मानसिक आरसा ठरू शकते. ती आपल्याला सांगते की, “तुला सगळं माहीत आहे असं समजू नकोस. आणखी एकदा तपासून पाह.”
अशा व्यक्ती आपल्या confirmation bias वरही प्रकाश टाकू शकतात. Confirmation bias म्हणजे आपल्या आधीच्या मताला समर्थन देणारी माहिती आपण सहज स्वीकारतो आणि विरोध करणारी माहिती दुर्लक्षित करण्याची प्रवृत्ती. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीबद्दल आपले मत आधीच चांगले असेल तर तिच्या चुका आपल्याला कमी दिसतात. पण एखादी व्यक्ती आपल्याला सांगते, “तू या व्यक्तीच्या काही चुकीच्या वागण्याकडे दुर्लक्ष करत आहेस,” तर आपल्याला अस्वस्थ वाटू शकते. तरीही त्या प्रश्नामुळे आपण परिस्थिती अधिक वस्तुनिष्ठपणे पाहू शकतो.
काही नकारात्मक व्यक्ती आपल्याला भावनिकदृष्ट्या मजबूत होण्याची संधी देतात. आयुष्यात प्रत्येक व्यक्ती आपल्याशी सहमत असेल, प्रत्येकजण आपले कौतुक करेल आणि कोणीही आपल्यावर टीका करणार नाही, अशी परिस्थिती वास्तवात शक्य नाही. त्यामुळे योग्य पद्धतीने टीका स्वीकारण्याची क्षमता विकसित करणे महत्त्वाचे आहे. कोणीतरी आपल्या मताशी सहमत नाही म्हणून लगेच दुखावण्याऐवजी, “यातून माझ्यासाठी काही शिकण्यासारखे आहे का?” हा प्रश्न विचारण्याची सवय मानसिक लवचिकता वाढवू शकते.
परंतु याचा अर्थ असा अजिबात नाही की सतत अपमान करणाऱ्या, मानसिक त्रास देणाऱ्या किंवा तुमच्या सीमांचा आदर न करणाऱ्या व्यक्तींना सहन करत राहावे. मानसिक आरोग्यासाठी boundaries म्हणजेच वैयक्तिक मर्यादा आवश्यक आहेत. एखाद्या व्यक्तीच्या बोलण्यातून तुम्हाला सतत अपराधीपणा, भीती, कमीपणा किंवा असुरक्षितता जाणवत असेल आणि ती व्यक्ती बदलण्याची कोणतीही तयारी दाखवत नसेल, तर अंतर ठेवणे अधिक योग्य ठरू शकते.
म्हणून पुढच्या वेळी एखादी व्यक्ती तुमच्या मताला विरोध करेल, तेव्हा लगेच तिला “नकारात्मक” असा शिक्का मारू नका. स्वतःला तीन प्रश्न विचारा: ती व्यक्ती माझ्या व्यक्तिमत्त्वावर टीका करत आहे की माझ्या कृतीवर? तिच्या बोलण्यात काही तथ्य आहे का? तिच्या बोलण्यामुळे मला स्वतःमध्ये सुधारणा करण्याची संधी मिळते आहे का? या तीन प्रश्नांची उत्तरे तुम्हाला त्या व्यक्तीची भूमिका समजून घेण्यास मदत करतील.
शेवटी लक्षात ठेवा, आपल्याला नेहमी फक्त आपले कौतुक करणारे लोकच उपयोगी पडतात असे नाही. कधी कधी योग्य वेळी प्रश्न विचारणारी, आपली चूक दाखवणारी आणि आपल्याला वास्तवाची जाणीव करून देणारी व्यक्तीही आपल्या प्रगतीसाठी महत्त्वाची असते. मात्र टीका स्वीकारताना स्वतःचा आत्मसन्मान गमावू नका. चांगली नकारात्मकता म्हणजे जी तुम्हाला थांबवण्यासाठी नाही, तर अधिक शहाणपणाने पुढे जाण्यासाठी मदत करते.
धन्यवाद.