कधी कधी आपण एखाद्या ठिकाणी बसलेलो असतो, कोणाशी तरी बोलत असतो किंवा एखादं काम करत असतो. अचानक मनात विचार येतो की, हे सगळं यापूर्वीही घडलेलं आहे. हीच व्यक्ती, हेच संभाषण, आजूबाजूचं वातावरण आणि अगदी हेच क्षण आपण पूर्वीही अनुभवले आहेत असं वाटू लागतं. विशेष म्हणजे, ही घटना पहिल्यांदाच घडत असते, तरीही मनाला ती जुनी असल्यासारखी जाणवते.
अशा अनुभवाला मानसशास्त्रात Déjà Vu (देजा व्हू) असं म्हणतात. हा फ्रेंच भाषेतील शब्द असून त्याचा अर्थ ‘आधीच पाहिलेलं’ असा होतो. अनेक लोकांना आयुष्यात कधी ना कधी असा अनुभव येतो. पण प्रत्यक्षात असं का घडतं? मेंदू आपल्याला आधी घडलेल्या घटनेची आठवण करून देतो की हा केवळ मेंदूचा एक वेगळा अनुभव असतो?
आपला मेंदू प्रत्येक क्षणी आजूबाजूची माहिती गोळा करत असतो. आपण पाहत असलेल्या गोष्टी, ऐकत असलेले आवाज, भेटणारी माणसं आणि अनुभवत असलेल्या भावना यांची नोंद मेंदू वेगवेगळ्या पद्धतीने ठेवतो. या माहितीचा संबंध आपल्या स्मरणशक्तीशी असतो. कधी कधी नवीन अनुभव आणि जुन्या आठवणी यांच्यात मेंदूकडून थोडासा गोंधळ निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे एखादा नवीन प्रसंग आपल्याला आधी अनुभवलेला असल्यासारखा वाटतो.
यामागे स्मरणशक्तीच्या प्रक्रियेतील तात्पुरता विसंवाद हे एक संभाव्य कारण मानलं जातं. एखादी गोष्ट आपण पहिल्यांदा अनुभवत असताना मेंदूच्या माहिती प्रक्रिया आणि स्मृतीशी संबंधित यंत्रणा एकाच वेळी काम करतात. या प्रक्रियेत काही क्षणांसाठी विसंगती निर्माण झाली, तर सध्याचा अनुभव जुन्या आठवणीसारखा परिचित वाटू शकतो. मात्र, Déjà Vu नेमकं कशामुळे होतं याबाबत अजूनही संशोधन सुरू आहे.
काही वेळा आपल्या दैनंदिन जीवनातील अनुभवांचाही याच्याशी संबंध असू शकतो. उदाहरणार्थ, आपण एखाद्या नवीन ठिकाणी जातो. तिथली रचना, प्रकाश, आवाज किंवा वस्तूंची मांडणी आपल्या पूर्वी पाहिलेल्या एखाद्या ठिकाणाशी मिळतीजुळती असते. आपल्याला त्या जुन्या ठिकाणाची स्पष्ट आठवण नसली तरी मेंदूला त्या वातावरणाची ओळख असल्यासारखं वाटू शकतं. त्यामुळे नवीन जागाही पूर्वी पाहिल्यासारखी भासते.
आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे आपली भावनिक स्थिती. कधी आपण खूप थकलेले असतो, पुरेशी झोप झालेली नसते किंवा मानसिक ताणाखाली असतो. अशा वेळी मेंदूच्या माहिती प्रक्रिया आणि लक्ष केंद्रित करण्याच्या क्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो. काही संशोधनांमध्ये थकवा आणि Déjà Vu यांच्यात संबंध आढळला आहे. मात्र, प्रत्येक वेळी असा अनुभव येण्यामागे ताण किंवा झोपेची कमतरता हेच कारण असतं असं नाही.
विशेष म्हणजे, Déjà Vu च्या अनुभवात व्यक्तीला प्रसंग आधी घडल्याची जाणीव होते, पण तो नेमका कधी आणि कुठे घडला होता हे आठवत नाही. ही एक प्रकारची विचित्र मानसिक अवस्था असते. मनाला एखादी गोष्ट परिचित वाटते, पण तिच्याशी संबंधित ठोस आठवण सापडत नाही. म्हणूनच काही क्षणांसाठी आपल्याला आश्चर्य वाटतं आणि आपण स्वतःलाच प्रश्न विचारू लागतो की हे यापूर्वी कधी घडलं होतं का?
काही लोक या अनुभवाचा संबंध स्वप्नांशी किंवा भविष्याची जाणीव होण्याशी जोडतात. त्यांना असं वाटतं की आपण पूर्वी स्वप्नात पाहिलेली घटना प्रत्यक्षात घडत आहे. मात्र, Déjà Vu मुळे भविष्याची माहिती मिळते किंवा एखादी घटना आधीच स्वप्नात दिसते, याला वैज्ञानिक पुरावा उपलब्ध नाही. आपल्या स्वप्नांमधील काही अस्पष्ट आठवणी आणि सध्याचे अनुभव यांच्यात साम्य वाटल्यामुळे अशी भावना निर्माण होऊ शकते.
सामान्यतः Déjà Vu हा काही सेकंद टिकणारा आणि स्वतःहून कमी होणारा अनुभव असतो. त्यामुळे अधूनमधून असा अनुभव येत असेल आणि त्यासोबत इतर त्रासदायक लक्षणं नसतील, तर घाबरण्याची गरज नसते. मात्र, हा अनुभव वारंवार येत असेल, काही वेळ भान हरपल्यासारखं होत असेल, विचित्र वास जाणवत असेल, अचानक भीती वाटत असेल किंवा गोंधळ निर्माण होत असेल, तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणं महत्त्वाचं आहे. कारण काही वेळा अशा अनुभवांचा संबंध टेम्पोरल लोबमधील झटक्यांशी (Temporal Lobe Seizures) असू शकतो.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे. आपला मेंदू हा केवळ आठवणी साठवणारा अवयव नाही, तर तो प्रत्येक क्षणी आपल्या अनुभवांचा अर्थ लावत असतो. कधी त्याच्या या प्रक्रियेमुळे आपल्याला अगदी नवीन घटना सुद्धा जुन्या असल्यासारख्या वाटतात. त्यामुळे प्रत्येक अनोख्या मानसिक अनुभवामागे काहीतरी गूढ किंवा अलौकिक कारण असतंच असं नाही.
कधी कधी आपलं मन आपल्याला भूतकाळाची आठवण करून देत नसतं, तर वर्तमानातील एखाद्या क्षणाला भूतकाळासारखं अनुभवत असतं. हाच Déjà Vu चा सर्वात रंजक मानसशास्त्रीय पैलू आहे!
धन्यवाद.