आपण अनेकदा एखाद्या व्यक्तीवर विश्वास ठेवतो आणि नंतर लक्षात येतं की त्या व्यक्तीने आपला विश्वासघात केला आहे. एखाद्या नात्यात वारंवार त्रास होऊनही आपण त्या नात्यातून बाहेर पडू शकत नाही. एखादी व्यक्ती आपल्याशी चुकीचं वागत आहे, हे माहीत असूनही आपण तिच्या वागण्याचं समर्थन करत राहतो. कधी एखाद्याच्या गोड बोलण्याला भुलतो, तर कधी खोट्या आश्वासनांवर विश्वास ठेवतो. अशा वेळी आपल्या मनात एक प्रश्न निर्माण होतो, आपण इतके सहज कसे फसतो? आपल्याला समोरच्या व्यक्तीचे खरे इरादे का ओळखता येत नाहीत? याचं एक महत्त्वाचं कारण म्हणजे आपण अनेकदा भावनांच्या प्रभावाखाली निर्णय घेत असतो.
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर माणूस केवळ बुद्धीच्या आधारावर निर्णय घेत नाही. त्याच्या निर्णयांवर भावना, पूर्वानुभव, अपेक्षा, भीती आणि मानसिक गरजा यांचा मोठा प्रभाव असतो. आपल्याला एखादी व्यक्ती आवडू लागली की तिच्याबद्दल सकारात्मक विचार करण्याची प्रवृत्ती वाढते. तिच्या चुका आपल्याला कमी महत्त्वाच्या वाटतात, तर तिच्या चांगल्या गोष्टी अधिक मोठ्या वाटू लागतात. मानसशास्त्रात याला Halo Effect असं म्हटलं जातं. म्हणजेच एखाद्या व्यक्तीचा एक चांगला गुण पाहून आपण तिच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाबद्दल सकारात्मक निष्कर्ष काढतो. त्यामुळे तिच्या चुकीच्या वागण्याकडेही आपण दुर्लक्ष करू शकतो.
दुसरं महत्त्वाचं कारण म्हणजे भावनिक गरजा. प्रत्येक व्यक्तीला प्रेम, आपुलकी, स्वीकार, सुरक्षितता आणि कोणीतरी आपलं असावं असं वाटत असतं. जेव्हा आपल्या आयुष्यात या गरजा पूर्ण होत नाहीत, तेव्हा त्या पूर्ण करणारी व्यक्ती भेटल्यास आपण तिच्याशी लवकर भावनिकरीत्या जोडले जातो. तिचं थोडंसं लक्ष, प्रेमाने बोलणं किंवा काळजी घेणं आपल्यासाठी खूप महत्त्वाचं बनतं. अशा वेळी आपण समोरची व्यक्ती खरोखर कशी आहे, यापेक्षा ती आपल्याला कसं वाटायला लावते, याला जास्त महत्त्व देतो. परिणामी, तिच्या वागण्यातील विसंगती आपल्या लक्षात येत नाही.
अनेकदा आपण आपल्या भावनांना समजून घेण्याऐवजी त्यांच्यावर लगेच प्रतिक्रिया देतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीने आपल्याशी बोलणं बंद केलं तर आपल्याला असुरक्षित वाटू लागतं. ती व्यक्ती आपल्याला सोडून जाईल, आपल्याबद्दल तिच्या मनात प्रेम राहिलेलं नाही, असे विचार मनात येतात. त्यातून आपण वारंवार फोन करतो, मेसेज करतो किंवा स्वतःचं महत्त्व कमी करून तिचं लक्ष मिळवण्याचा प्रयत्न करतो. प्रत्यक्षात आपल्याला त्या व्यक्तीची गरज आहे की तिच्याकडून मिळणाऱ्या भावनिक आश्वासनाची गरज आहे, हेच आपल्याला समजत नाही.
याशिवाय, आपल्या जुन्या अनुभवांचाही आपल्या भावनिक निर्णयांवर परिणाम होत असतो. बालपणी पुरेसं प्रेम, सुरक्षितता किंवा भावनिक आधार न मिळालेल्या काही व्यक्तींना मोठेपणी नात्यांमध्ये स्वीकार मिळवण्याची तीव्र गरज जाणवू शकते. त्यामुळे त्यांच्याशी कोणी चांगलं वागलं की त्या व्यक्तीवर त्या पटकन विश्वास ठेवतात. काही वेळा नकाराची भीती इतकी मोठी असते की समोरची व्यक्ती चुकीचं वागत असतानाही आपण तिच्यापासून दूर जाण्याचं धाडस करू शकत नाही.
आपण फसण्यामागे आणखी एक कारण म्हणजे आपल्याला जे सत्य स्वीकारायचं नसतं, ते सत्य आपण अनेकदा नाकारतो. समोरची व्यक्ती आपल्याला महत्त्व देत नाही, हे समजत असूनही आपण ती एक दिवस बदलेल अशी आशा ठेवतो. तिच्या प्रत्येक चुकीमागे काहीतरी कारण शोधतो. मानसशास्त्रात याला Cognitive Dissonance शी संबंधित प्रक्रिया म्हणता येते. म्हणजेच आपल्या विश्वासांमध्ये आणि प्रत्यक्ष अनुभवांमध्ये संघर्ष निर्माण झाला की हा मानसिक ताण कमी करण्यासाठी आपण वस्तुस्थितीचं समर्थन करू लागतो.
मग यावर उपाय काय? सर्वप्रथम स्वतःच्या भावनांना ओळखायला शिकणं गरजेचं आहे. एखाद्या व्यक्तीच्या वागण्यामुळे आपल्याला आनंद, दुःख, भीती, असुरक्षितता किंवा राग का येतोय, हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करा. भावना निर्माण झाली म्हणजे त्यानुसार लगेच कृती केली पाहिजे असं नाही. स्वतःला थोडा वेळ द्या. महत्त्वाचे निर्णय घेताना केवळ शब्दांवर विश्वास ठेवण्याऐवजी समोरच्या व्यक्तीच्या कृती आणि सातत्यपूर्ण वर्तनाकडे लक्ष द्या.
स्वतःला एक प्रश्न नक्की विचारा, मी या व्यक्तीवर प्रेम करतोय की तिच्याकडून मिळणाऱ्या प्रेमाची मला गरज आहे? मला या नात्यात सुरक्षित वाटतंय की सतत असुरक्षितता जाणवतेय? असे प्रश्न स्वतःच्या भावनिक गरजा समजून घेण्यासाठी मदत करतात. गरज वाटल्यास विश्वासू व्यक्तीशी संवाद साधा किंवा मानसोपचार तज्ज्ञांची मदत घ्या.
लक्षात ठेवा, भावनिक असणं ही कमजोरी नाही. प्रेम करणं, विश्वास ठेवणं आणि कोणाशी तरी जोडले जाणं या मानवी स्वभावाच्या नैसर्गिक गरजा आहेत. मात्र, या भावना आपल्या विचार करण्याच्या क्षमतेवर पूर्णपणे नियंत्रण मिळवू लागल्या, तर आपण चुकीच्या व्यक्तींवर विश्वास ठेवू शकतो.
कारण आयुष्यात फसवणूक टाळण्यासाठी फक्त समोरच्या व्यक्तीला ओळखणं पुरेसं नसतं, तर स्वतःच्या भावनांना ओळखणंही तितकंच महत्त्वाचं असतं.
धन्यवाद.

