आपल्या समाजात अनेकदा “सहन करा”, “गप्प रहा”, “मनावर घेऊ नकोस” असे सल्ले दिले जातात. लहानपणापासूनच रडू नये, राग दाखवू नये, दुखः व्यक्त करू नये, असे शिकवले जाते. हळूहळू माणूस आपल्या भावना दाबून ठेवायला शिकतो. वरून सगळं ठीक दिसतं, पण आतमध्ये मन मात्र सतत तणावात असतं. मानसशास्त्रीय संशोधन असं सांगतं की भावना दाबून ठेवणं हे केवळ मानसिकच नाही तर शारीरिक आजारांचंही कारण ठरू शकतं.
भावना म्हणजे नेमकं काय?
भावना म्हणजे आपल्या मनात निर्माण होणाऱ्या नैसर्गिक प्रतिक्रिया. आनंद, दुःख, राग, भीती, निराशा, अपराधीपणा, प्रेम या सगळ्या भावना मानवी आयुष्याचा भाग आहेत. भावना येणं चुकीचं नाही. त्या व्यक्त करणंही चुकीचं नाही. पण जेव्हा आपण सतत भावना दडपतो, तेव्हा समस्या सुरू होतात.
भावना दाबण्याची सवय कशी लागते?
मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, भावना दाबण्यामागे काही प्रमुख कारणं असतात:
- “लोक काय म्हणतील?” ही भीती
- नातं तुटेल, वाद होईल याची भीती
- लहानपणी भावना व्यक्त केल्यावर नकारात्मक प्रतिसाद मिळालेला असतो
- स्वतःच्या भावनांना महत्त्व न देण्याची सवय
अनेक लोक इतरांना दुखावू नये म्हणून स्वतःचं दुःख गिळतात. काही जण मजबूत दिसण्यासाठी भावना लपवतात. पण भावना नष्ट होत नाहीत, त्या शरीरात साठत जातात.
मानसशास्त्रीय संशोधन काय सांगतं?
अनेक आंतरराष्ट्रीय संशोधनांमध्ये असं आढळलं आहे की भावना दाबून ठेवणाऱ्या लोकांमध्ये तणावाची पातळी जास्त असते. अमेरिकन सायकॉलॉजिकल असोसिएशनच्या संशोधनानुसार, सतत भावना दडपल्यामुळे शरीरात “स्ट्रेस हार्मोन्स” म्हणजेच कॉर्टिसोल वाढतो. हा हार्मोन जास्त काळ वाढलेला राहिला, तर शरीराच्या अनेक प्रणालींवर त्याचा वाईट परिणाम होतो.
भावना आणि शरीर यांचा संबंध
मन आणि शरीर वेगवेगळे नाहीत. मनात जे चालतं, त्याचा थेट परिणाम शरीरावर होतो. यालाच “सायकोसोमॅटिक” प्रभाव असं म्हणतात. उदाहरणार्थ:
- सतत दडपलेला राग → उच्च रक्तदाब
- न बोललेलं दुःख → नैराश्य, थकवा
- भीती आणि असुरक्षितता → पोटाचे विकार
- अपराधीपणा → छातीत जडपणा, श्वास घ्यायला त्रास
संशोधनानुसार, जे लोक आपल्या भावना मोकळेपणाने व्यक्त करत नाहीत, त्यांना डोकेदुखी, मानदुखी, पाठदुखी, अॅसिडिटी, IBS (आतड्यांचे विकार) यांसारख्या समस्या जास्त दिसून येतात.
भावना दाबल्यामुळे होणारे मानसिक आजार
भावना दडपल्यामुळे खालील मानसिक समस्या उद्भवू शकतात:
- नैराश्य (Depression)
- चिंता विकार (Anxiety Disorder)
- चिडचिडेपणा आणि रागावर नियंत्रण न राहणं
- एकटेपणा आणि भावनिक पोकळी
- झोपेचे विकार
अनेक वेळा व्यक्ती म्हणते, “मला काहीच वाटत नाही.” पण खरं तर ती व्यक्ती इतकी थकलेली असते की तिला भावना जाणवणंच बंद झालेलं असतं. यालाच भावनिक सुन्नता म्हणतात.
भावना दाबून ठेवल्यामुळे होणारे शारीरिक आजार
मानसशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये असं दिसून आलं आहे की दीर्घकाळ भावना दाबल्यामुळे खालील शारीरिक आजारांचा धोका वाढतो:
- उच्च रक्तदाब
- हृदयविकार
- मधुमेह
- पचनसंस्थेचे विकार
- त्वचेचे आजार
- रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होणं
कारण सततचा ताण शरीराला “धोक्याच्या अवस्थेत” ठेवतो. शरीर कधीच रिलॅक्स होत नाही.
“मनातलं न बोललेलं शरीर बोलून दाखवतं”
हा वाक्प्रचार मानसशास्त्रात खूप महत्त्वाचा आहे. जेव्हा आपण भावना व्यक्त करत नाही, तेव्हा शरीर वेदना, आजार, थकवा यांच्या रूपाने ते सांगायला लागतं. अनेक डॉक्टरांना असं दिसून येतं की काही आजारांना वैद्यकीय कारण सापडत नाही, पण रुग्ण मानसिक तणावाखाली असतो.
भावना व्यक्त करणं म्हणजे भांडण करणं नाही
अनेक लोकांना वाटतं की भावना व्यक्त केल्या तर वाद होतील. पण भावना शांतपणे, स्पष्टपणे मांडता येतात. “तू असं केलंस म्हणून मला वाईट वाटलं” असं सांगणं आणि रागात ओरडणं यात फरक आहे. संशोधन सांगतं की भावनिक संवाद असलेली नाती अधिक निरोगी असतात.
भावना मोकळ्या करण्याचे सोपे मार्ग
मानसशास्त्रज्ञ खालील उपाय सुचवतात:
- रोज मनातल्या भावना लिहून काढा
- विश्वासू व्यक्तीशी बोला
- रडायला आलं तर रडा
- “मला काय वाटतंय?” हा प्रश्न स्वतःला विचारा
- गरज वाटल्यास समुपदेशकाची मदत घ्या
हे सगळे उपाय भावना बाहेर काढण्याचे सुरक्षित मार्ग आहेत.
भावना दाबून ठेवणं हे ताकदीचं लक्षण नाही. ती हळूहळू शरीर आणि मन दोन्हीला आजारी करतं. मानसशास्त्रीय संशोधन स्पष्टपणे सांगतं की भावना व्यक्त करणं हे मानसिक आरोग्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. स्वतःच्या भावनांना समजून घेणं, त्यांना मान्यता देणं आणि योग्य पद्धतीने व्यक्त करणं, हेच निरोगी आयुष्याचं गुपित आहे.
आजारी पडण्याआधी शरीर थांबत नाही, पण भावना ऐकल्या तर शरीराला आजार सांगायची गरजच पडत नाही.
धन्यवाद.