आपण रोज आपल्या शरीराचं ऐकतो. भूक लागली की खातो, थकवा आला की झोपतो, ताप आला की औषध घेतो. पण मनाचं काय? मन थकलं, दुखावलं, घाबरलं किंवा गोंधळलं असताना आपण किती वेळा त्याकडे लक्ष देतो? बहुतेक वेळा नाही. “वेळ नाही”, “हे सगळं नंतर बघू”, “इतकं मनाला लावून घेऊ नको” असं म्हणत आपण मनाचं बोलणं सतत दुर्लक्ष करत राहतो. पण मानसशास्त्र सांगतं की मनाचं ऐकलं नाही, तर शरीर आजाराच्या रूपाने ते सांगायला लागतं.
मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य वेगळं नाही. दोन्ही एकमेकांशी घट्ट जोडलेले आहेत. संशोधनातून हे वारंवार सिद्ध झालं आहे की दीर्घकाळचा ताण, दडपलेलं दुःख, न व्यक्त झालेला राग किंवा भीती शरीरावर परिणाम करते. यालाच मानसशारीरिक आजार (psychosomatic disorders) असं म्हणतात. यात आजार खरा असतो, वेदना खऱ्या असतात, पण त्याचं मूळ अनेकदा मनात असतं.
उदाहरण पाहूया. एखादी व्यक्ती सतत “हो” म्हणत जगत असते. स्वतःच्या मर्यादा ओलांडून सगळ्यांना खूश ठेवण्याचा प्रयत्न करते. आतून थकलेली असते, पण ते मान्य करत नाही. हळूहळू तिच्या मानेत दुखणं, पाठदुखी, डोकेदुखी सुरू होतं. तपासण्या नॉर्मल येतात, पण त्रास जात नाही. कारण शरीर सांगत असतं, “आता थांब. स्वतःकडे लक्ष दे.”
संशोधन असंही सांगतं की दीर्घकाळचा मानसिक ताण शरीरात cortisol नावाचा ताणाचा हार्मोन वाढवतो. हा हार्मोन थोड्या वेळासाठी उपयोगी असतो, पण सतत वाढलेला राहिला तर रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते. त्यामुळे सर्दी, खोकला, पोटाचे विकार, त्वचेचे आजार वारंवार होऊ लागतात. काही लोकांमध्ये उच्च रक्तदाब, मधुमेह किंवा हृदयविकाराचा धोका देखील वाढतो.
मनात दडवलेला राग हा एक महत्त्वाचा मुद्दा आहे. लहानपणापासून अनेकांना शिकवलं जातं की राग व्यक्त करणं चुकीचं आहे. त्यामुळे राग गिळून टाकायची सवय लागते. पण राग नाहीसा होत नाही, तो शरीरात साठत जातो. मानसशास्त्रीय अभ्यास सांगतात की असा दडपलेला राग पोटाच्या तक्रारी, आम्लपित्त, अल्सर किंवा त्वचेच्या समस्या वाढवू शकतो. काही वेळा तो स्नायूंमध्ये ताण निर्माण करून कायमची वेदना देतो.
दुःख आणि शोकही असंच आहे. एखादं मोठं नुकसान, अपयश किंवा नात्यातला तुटलेपणा अनुभवूनही “मी मजबूत आहे” असं म्हणत पुढे जाण्याचा प्रयत्न केला जातो. रडायला वेळ नाही, बोलायला माणूस नाही. अशा वेळी मनाला जखम होते. अभ्यास सांगतात की न व्यक्त झालेलं दुःख नैराश्य, झोपेचे विकार, सततचा थकवा आणि अंगदुखीच्या रूपाने दिसू शकतं.
भीती आणि असुरक्षिततेचाही शरीरावर खोल परिणाम होतो. सतत भविष्यात काय होईल याची चिंता, आर्थिक भीती, नातेसंबंध तुटण्याची भीती मनाला कायम तणावात ठेवते. अशा लोकांमध्ये छातीत धडधड, श्वास घ्यायला त्रास, पॅनिक अटॅकसारखी लक्षणं दिसतात. तपासणी केली तर हृदय ठिक असतं, पण भीतीचं ओझं शरीर वाहत असतं.
मानसशास्त्र हे सांगतं की शरीर हे मनाचं शेवटचं साधन असतं. मन आधी हलके संकेत देतं. अस्वस्थता, चिडचिड, उदासीनता, लक्ष न लागणं. आपण ते ऐकलं नाही, तर पुढचा टप्पा शरीर घेतं. वेदना, आजार, थकवा यांच्या माध्यमातून तो थांबायला भाग पाडतो.
याचा अर्थ असा नाही की सगळे आजार फक्त मनामुळेच होतात. वैद्यकीय कारणं महत्त्वाचीच आहेत. पण मनाचा वाटा नाकारता येत नाही. उपचार करताना फक्त औषध नव्हे, तर मनाचं ऐकणंही गरजेचं आहे. म्हणूनच आता अनेक डॉक्टर उपचारासोबत समुपदेशन, ध्यान, श्वसनाचे व्यायाम यांची शिफारस करतात.
मग मनाचं ऐकायचं कसं? सर्वात आधी स्वतःशी प्रामाणिक व्हायला शिका. “मला त्रास होतोय”, “मी थकलोय”, “मला राग आलाय” हे स्वतःला मान्य करा. भावना चांगल्या-वाईट नसतात, त्या फक्त असतात. त्यांना जागा दिली, तर त्या शांत होतात.
दुसरं म्हणजे बोलणं. विश्वासू व्यक्तीशी, मित्राशी किंवा समुपदेशकाशी मन मोकळं करा. संशोधन सांगतं की भावना शब्दांत व्यक्त केल्याने मेंदूतील ताण कमी होतो. लिहिणंही एक चांगला उपाय आहे. रोज थोडं लिहिलं, तरी मन हलकं होतं.
तिसरं म्हणजे शरीराशी संवाद साधा. थकवा जाणवला की थांबा. सततच्या वेदना दुर्लक्ष करू नका. “हे मला काय सांगतंय?” असा प्रश्न स्वतःला विचारा. झोप, आहार आणि हालचाल याकडे लक्ष द्या. या सगळ्याचा थेट परिणाम मनावर होतो.
शेवटी, स्वतःवर दया करा. आपण मशीन नाही. सतत मजबूत राहणं गरजेचं नाही. कधी कमजोर वाटणं, रडणं, मदत मागणं हे मानवी आहे. मनाचं ऐकलं, तर शरीराला ओरडण्याची गरज पडत नाही.
थोडक्यात, मन आणि शरीर एकमेकांशी बोलत असतात. मनाचं बोलणं आपण ऐकलं, समजून घेतलं, तर शरीर शांत राहतं. पण मनाकडे पाठ फिरवली, तर शरीर आजाराच्या रूपाने सत्य सांगायला लागतं. त्यामुळे आजार येण्याची वाट पाहण्यापेक्षा, आताच मनाचं ऐकायला शिका. तेच खऱ्या आरोग्याचं पहिलं पाऊल आहे.
धन्यवाद.