एक मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनआज विमा हा आपल्या आयुष्याचा एक सामान्य भाग झाला आहे. आरोग्य विमा, जीवन विमा, वाहन विमा, प्रवास विमा अशा अनेक प्रकारचे विमे आपण घेतो. बाहेरून पाहिलं तर हा निर्णय आर्थिक शहाणपणाचा वाटतो. पण थोडं खोलात गेलं तर लक्षात येतं की बहुतांश वेळा विमा खरेदीमागे फक्त आर्थिक नियोजन नसून एक खोल मानसिक कारण असतं. ते कारण म्हणजे भीती.
मानसशास्त्रीय संशोधन असं सांगतं की माणूस भविष्याबद्दल खूप असुरक्षित असतो. उद्या काय होईल, कोणता अपघात होईल, कोण आजारी पडेल, आपण कमावू शकणार नाही का, कुटुंबाचं काय होईल, असे प्रश्न सतत मनात फिरत असतात. ही अनिश्चितता माणसाच्या मनाला अस्वस्थ करते. ही अस्वस्थता कमी करण्यासाठी आपण काहीतरी उपाय शोधतो. विमा हा त्यातला एक सोपा आणि समाजमान्य उपाय आहे.
भीती हा माणसाच्या निर्णयामागचा फार मोठा घटक आहे. मानसशास्त्रात याला “fear-based decision making” असं म्हणतात. म्हणजेच धोका टाळण्यासाठी घेतलेला निर्णय. विमा कंपन्या याच मानसिकतेवर काम करतात. त्यांच्या जाहिराती, संदेश, उदाहरणं यामध्ये हमखास अपघात, मृत्यू, आजार, आर्थिक नुकसान हेच दाखवले जातात. “जर उद्या काही झालं तर?” हा प्रश्न ते सतत आपल्या मनात पेरतात.
आपलं मेंदू धोका ओळखण्यात खूप संवेदनशील आहे. संशोधनानुसार, माणसाचा मेंदू संभाव्य तोट्याला, संभाव्य फायद्यापेक्षा जास्त महत्त्व देतो. याला “loss aversion” म्हणतात. म्हणजेच आपल्याला मिळू शकणाऱ्या फायद्यापेक्षा, होऊ शकणारा तोटा जास्त घाबरवतो. उदाहरणार्थ, दरमहा विम्याचा हप्ता भरून कदाचित काहीच उपयोग होणार नाही, हे आपल्याला कमी जाणवतं. पण “जर विमा नसताना काही झालं तर मोठं नुकसान होईल” ही कल्पना आपल्याला जास्त घाबरवते.
विमा घेतल्यावर आपल्याला प्रत्यक्षात काय मिळतं? मानसिक दिलासा. एक भावना निर्माण होते की “आपण काहीतरी सुरक्षित केलं आहे.” मानसशास्त्रात याला “illusion of control” असं म्हणतात. म्हणजेच पूर्णपणे आपल्या हातात नसलेल्या गोष्टींवर आपण नियंत्रण मिळवल्याचा भास. अपघात, आजार, मृत्यू हे आपल्या हातात नाहीत. पण विमा घेतल्यावर असं वाटतं की आपण त्यावर काही प्रमाणात तरी नियंत्रण ठेवलं आहे.
कुटुंबाची जबाबदारी हा देखील मोठा मानसिक घटक आहे. विशेषतः कमावणारी व्यक्ती स्वतःपेक्षा जास्त कुटुंबाच्या भविष्यासाठी घाबरते. “माझ्या मागे माझ्या माणसांचं काय होईल?” हा विचार मनात खोलवर बसलेला असतो. संशोधन सांगतं की सामाजिक भूमिका, जसं की पालक, पती, पत्नी, कुटुंबप्रमुख, या भूमिका भीती वाढवतात. विमा खरेदी म्हणजे आपण एक “जबाबदार व्यक्ती” आहोत, अशी स्वतःची प्रतिमा तयार करणे.
समाजाचं दडपण सुद्धा या निर्णयामागे असतं. आजूबाजूचे लोक, मित्र, नातेवाईक, सहकारी, सगळे विम्याबद्दल बोलत असतात. “तुझा विमा आहे ना?” हा प्रश्न अनेकदा विचारला जातो. मानसशास्त्रात याला “social proof” म्हणतात. म्हणजेच इतर लोक जे करत आहेत, तेच आपण करणं सुरक्षित वाटतं. नाहीतर आपण मागे पडलो आहोत, असं वाटायला लागतं.
विमा एजंट्स आणि कंपन्या या मानसिक बाबी फार अचूकपणे वापरतात. ते थेट घाबरवत नाहीत, पण उदाहरणं सांगतात. एखाद्याचा अपघात, एखाद्याचा अचानक मृत्यू, हॉस्पिटलचं प्रचंड बिल. मेंदू या गोष्टी लगेच स्वतःशी जोडतो. “हे माझ्यासोबतही होऊ शकतं” असा विचार मनात येतो. आणि त्या क्षणी विमा हा तार्किक नसून भावनिक निर्णय बनतो.
याचा अर्थ असा नाही की विमा घेणं चूक आहे. विमा हा आर्थिक दृष्ट्या उपयुक्त साधन आहे. पण प्रश्न असा आहे की आपण तो पूर्णपणे समजून, गरज ओळखून घेतो की फक्त घाबरून घेतो? संशोधन असं सांगतं की घाबरून घेतलेले निर्णय बहुतेक वेळा अर्धवट माहितीवर आधारित असतात. त्यामुळे अनेक लोक अनावश्यक विमे घेतात, जास्त प्रीमियम भरतात, किंवा गरज नसलेली पॉलिसी घेतात.
मानसिकदृष्ट्या परिपक्व निर्णय म्हणजे भीतीला ओळखणं, पण तिच्या नियंत्रणाखाली न जाणं. स्वतःला प्रश्न विचारणं महत्वाचं आहे. मला हा विमा खरंच कशासाठी हवा आहे? धोका किती आहे? पर्याय काय आहेत? माझी आर्थिक क्षमता किती आहे? हा निर्णय शांत डोक्याने घेतला आहे की घाबरलेल्या मनाने?
शेवटी, विमा हा फक्त कागदाचा करार नाही. तो आपल्या मनातील असुरक्षिततेशी केलेला एक व्यवहार आहे. भीती ही माणसाची नैसर्गिक भावना आहे. पण भीतीने चालवलेलं आयुष्य आणि समजून घेतलेलं आयुष्य यात मोठा फरक आहे. विमा घेताना तो फरक ओळखणं, हेच मानसिक आरोग्याचं आणि आर्थिक शहाणपणाचं खरं लक्षण आहे.
धन्यवाद.