आपण लहानपणापासून एक गोष्ट शिकत आलो आहोत. दुसऱ्यांचा विचार करा, इतरांना आनंदी ठेवा, समाज काय म्हणेल याकडे लक्ष द्या. या सगळ्यात एक गोष्ट मात्र मागे पडते, ती म्हणजे स्वतःकडे पाहणं. स्वतःवर प्रेम करणं म्हणजे स्वार्थीपणा नाही, तर मानसिक आरोग्याची मूलभूत गरज आहे. मानसशास्त्रीय संशोधन असं सांगतं की जेव्हा माणूस स्वतःशी प्रेमळ असतो, तेव्हा त्याच्यात जगण्याचा उत्साह, धैर्य आणि आशा नैसर्गिकरित्या वाढतात.
स्वतःवर प्रेम म्हणजे स्वतःला परफेक्ट समजणं नाही. आपल्या चुका, अपयश, मर्यादा स्वीकारूनही आपण स्वतःचा सन्मान राखणं, ही खरी स्वतःवरची माया आहे. संशोधक क्रिस्टिन नेफ यांनी “Self-Compassion” या संकल्पनेवर काम केलं आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार, जे लोक स्वतःशी कठोर न होता समजूतदार असतात, ते मानसिक ताण कमी अनुभवतात. अशा लोकांमध्ये नैराश्य आणि चिंता कमी दिसते.
आपण स्वतःवर प्रेम करत नाही, तेव्हा काय होतं? आपण सतत स्वतःची तुलना इतरांशी करतो. अमुक जण किती पुढे गेला, तमुक जण किती आनंदी दिसतो, हे पाहून आपण स्वतःला कमी लेखतो. मेंदूवर होणाऱ्या संशोधनातून असं दिसून आलं आहे की सततची तुलना मेंदूत तणाव निर्माण करणारे हार्मोन्स वाढवते. याचा थेट परिणाम आपली ऊर्जा, आत्मविश्वास आणि काम करण्याची इच्छा यावर होतो.
स्वतःवर प्रेम केल्यावर मात्र चित्र बदलतं. आपण स्वतःला समजून घेऊ लागतो. आज मन थकलं आहे, आज थोडी विश्रांती हवी आहे, हे आपण स्वीकारतो. मानसशास्त्रात याला “Emotional Awareness” म्हटलं जातं. आपल्या भावना ओळखता आल्या की मेंदू अधिक स्थिर राहतो. स्थिर मनातूनच जगण्याचा हुरूप तयार होतो.
जगण्याचा हुरूप म्हणजे नेहमी आनंदी असणं नाही. आयुष्यात दुःख, अडचणी, अपयश येणारच. पण स्वतःवर प्रेम असेल, तर आपण त्या परिस्थितींना सामोरं जाण्याची ताकद मिळवतो. संशोधन सांगतं की Self-esteem आणि Resilience यांचा घनिष्ठ संबंध आहे. ज्यांची स्वतःबद्दलची भावना सकारात्मक असते, ते लोक संकटातून लवकर सावरतात.
स्वतःवर प्रेम करणारा माणूस स्वतःला दोष देण्यात आयुष्य घालवत नाही. चूक झाली, तर तो शिकण्याचा प्रयत्न करतो. “मी वाईट आहे” असं म्हणण्याऐवजी “माझ्याकडून चूक झाली” असं तो स्वतःला सांगतो. हा छोटासा फरक मानसिक आरोग्यासाठी फार महत्त्वाचा आहे. कारण व्यक्ती स्वतःला वेगळं ठेवून कृतीकडे पाहायला शिकते.
मानसशास्त्रात असंही दिसून आलं आहे की स्वतःवर प्रेम करणारे लोक इतरांवरही अधिक प्रेम करू शकतात. कारण त्यांच्या आत भावनिक कमतरता नसते. ते अपेक्षांच्या ओझ्याने नात्यांकडे पाहत नाहीत. त्यामुळे नात्यांमध्ये मोकळेपणा आणि सुरक्षितता वाढते. हे नातेसंबंध देखील जगण्याच्या हुरूपाला खतपाणी घालतात.
स्वतःवर प्रेम म्हणजे स्वतःची काळजी घेणं. पुरेशी झोप, योग्य आहार, थोडा व्यायाम, मन शांत ठेवणाऱ्या सवयी. संशोधनातून हे स्पष्ट झालं आहे की शरीराची काळजी घेतली की मेंदू अधिक सकारात्मक विचार करतो. शरीर आणि मन यांचा हा संबंध आपल्याला ऊर्जा देतो.
बऱ्याच लोकांना वाटतं की स्वतःवर प्रेम केल्यावर माणूस आळशी होतो. पण अभ्यास याच्या उलट चित्र दाखवतात. जे लोक स्वतःशी सौम्य असतात, ते आपली उद्दिष्टं अधिक टिकवून ठेवतात. कारण त्यांना अपयशाची भीती कमी असते. भीती कमी झाली की प्रयत्न करण्याची हिंमत वाढते. ही हिंमत म्हणजेच जगण्याचा हुरूप.
स्वतःवर प्रेम शिकायचं कसं? सुरुवात लहान गोष्टींपासून होते. स्वतःशी बोलताना शब्द बदलणं. स्वतःला सतत कमी लेखणं थांबवणं. आपल्या मर्यादा मान्य करणं. गरज असेल तेव्हा मदत मागणं. मानसशास्त्रीय अभ्यास सांगतात की अशा छोट्या सवयींमुळे मेंदूच्या विचार करण्याच्या पद्धतीत बदल होतो.
आपण अनेकदा बाहेरून प्रेम शोधत राहतो. कोणी आपली प्रशंसा करावी, कोणी आपल्याला समजून घ्यावं, अशी अपेक्षा ठेवतो. पण आतून रिकामेपण असेल, तर बाहेरचं प्रेमही अपुरं वाटतं. स्वतःवर प्रेम केल्यावर ही पोकळी हळूहळू भरून निघते. मग आपण इतरांकडून मिळणाऱ्या गोष्टींचा आनंद घेऊ शकतो, त्यावर अवलंबून राहत नाही.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी. स्वतःवर प्रेम करणं म्हणजे एक दिवसात घडणारी गोष्ट नाही. तो एक सराव आहे. कधी आपण स्वतःवर नाराज होऊ, कधी जुने विचार परत येतील. पण तरीही पुन्हा स्वतःकडे मायेने पाहणं, हाच खरा मार्ग आहे.
जेव्हा माणूस स्वतःचा स्वीकार करतो, तेव्हा त्याच्या अंगात जगण्याचा एक वेगळाच हुरूप संचारतो. तो हुरूप त्याला सकाळी उठायला, काम करायला, अडचणींना सामोरं जायला आणि आयुष्याकडे थोडं आशेने पाहायला शिकवतो. आणि हेच खरं मानसिक आरोग्याचं लक्षण आहे.
धन्यवाद.