आपण काम करत नाही, तेव्हा आजूबाजूचे लोक लगेच म्हणतात, “हा आळशी आहे.” पण मानसशास्त्र याकडे थोडं वेगळ्या नजरेने पाहतं. अनेक वेळा काम न करण्यामागे आळस नसतो, तर “ते काम आपल्याला जमणार नाही” ही आतली भीती असते. ही भीती दिसत नाही, पण ती मनावर खोल परिणाम करत असते.
मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की माणूस नैसर्गिकरित्या अपयश टाळू इच्छितो. अपयश म्हणजे फक्त काम बिघडणं नाही, तर त्यासोबत येणारी लाज, टीका, आत्मविश्वासाला लागलेली ठेच. त्यामुळे मेंदू एक सोपा मार्ग निवडतो. कामच सुरू करू नये. बाहेरून ते आळस वाटतं, पण आतून ती स्वतःचं संरक्षण करण्याची पद्धत असते.
लहानपणापासून मिळालेल्या अनुभवांचा यावर मोठा प्रभाव असतो. जर एखाद्या व्यक्तीला वारंवार “तुला हे जमणार नाही”, “तू मंद आहेस”, “तुझ्यामुळे सगळं बिघडलं” असं ऐकायला मिळालं असेल, तर हळूहळू त्याचा स्वतःवरचा विश्वास कमी होतो. पुढे मोठेपणी नवीन काम समोर आलं की मन नकळत म्हणतं, “पुन्हा अपयश येईल.” त्यामुळे काम पुढे ढकललं जातं.
याला मानसशास्त्रात “फियर ऑफ फेल्युअर” म्हणजे अपयशाची भीती असं म्हटलं जातं. ही भीती असलेली व्यक्ती अनेकदा परफेक्शनिस्ट असते. तिला काम अगदी उत्तमच व्हायला हवं असं वाटतं. पण परिपूर्णता शक्य नसते. त्यामुळे “पूर्णपणे चांगलं होणार नसेल, तर सुरूच नको” असा विचार मनात तयार होतो. यातूनच काम टाळण्याची सवय लागते.
काही संशोधन असंही सांगतं की आत्मसन्मान कमी असलेल्या लोकांमध्ये ही भीती जास्त असते. त्यांना वाटतं की आपलं मूल्य आपल्या कामावर अवलंबून आहे. जर काम फसलं, तर आपणच कमी ठरू. म्हणून ते स्वतःला अशा परिस्थितीपासून दूर ठेवतात जिथे त्यांची परीक्षा होऊ शकते.
शाळा आणि कॉलेजमधील स्पर्धात्मक वातावरणही याला कारणीभूत ठरतं. सतत तुलना, मार्क्स, रँक, कौतुक आणि टीका यामुळे मुलांच्या मनात एक दडपण तयार होतं. चूक करणं म्हणजे अपयश, आणि अपयश म्हणजे काहीतरी वाईट, असा समज तयार होतो. प्रत्यक्षात चूक करणं हा शिकण्याचा भाग असतो, पण हा दृष्टिकोन अनेकांना शिकवला जात नाही.
काम न करण्यामागे भीती असेल, तर त्या व्यक्तीच्या वागण्यात काही ठराविक गोष्टी दिसतात. ती काम पुढे ढकलते, कारणं देते, खूप विचार करते पण कृती करत नाही. “योग्य वेळ नाही”, “आता मूड नाही”, “थोडं अजून तयारी करू” अशी कारणं दिसतात. ही कारणं खोटी नसतात, पण त्यामागे मूळ कारण भीती असते.
मानसशास्त्र असं सांगतं की मेंदूला सुरक्षितता महत्त्वाची वाटते. नवीन काम म्हणजे अनिश्चितता. अनिश्चितता म्हणजे धोका. त्यामुळे मेंदू आरामाच्या सवयींमध्ये अडकून राहतो. यालाच आपण कधी कधी “कंफर्ट झोन” म्हणतो. बाहेर पडणं अवघड वाटतं, कारण तिथे अपयशाची शक्यता असते.
महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे या भीतीवर मात करता येते. पहिला टप्पा म्हणजे स्वतःला आळशी म्हणणं थांबवणं. स्वतःवर लेबल लावणं समस्येला अधिक घट्ट करतं. त्याऐवजी “मला भीती वाटते” हे मान्य करणं गरजेचं आहे. भीती मान्य केली, की तिच्यावर काम करता येतं.
संशोधनानुसार काम छोटे भाग करून सुरू केल्यास भीती कमी होते. मोठं काम एकदम समोर दिसलं की मेंदू घाबरतो. पण “फक्त पहिलं छोटंसं पाऊल” असं ठरवलं, तर सुरुवात सोपी होते. सुरुवात झाली की आत्मविश्वास हळूहळू वाढतो.
चूक होणं स्वाभाविक आहे, हा विचार मनात पक्का करणं गरजेचं आहे. मानसशास्त्र सांगतं की “ग्रोथ माइंडसेट” असलेले लोक अपयशाला शिकण्याची संधी मानतात. त्यामुळे ते काम करायला घाबरत नाहीत. हा दृष्टिकोन सरावाने तयार होऊ शकतो.
आपल्या आतल्या आवाजाकडे लक्ष देणंही महत्त्वाचं आहे. “तुला जमणार नाही” हा आवाज कुठून आला, हे विचारणं गरजेचं आहे. तो भूतकाळातील एखाद्या अनुभवाचा परिणाम असू शकतो. तो आवाज सत्य नाही, तर जुनी आठवण आहे, हे समजलं की त्याची ताकद कमी होते.
कधी कधी भीती इतकी खोल असते की स्वतःहून बदल करणं अवघड जातं. अशा वेळी समुपदेशक किंवा मानसोपचारतज्ञाची मदत उपयोगी ठरते. संशोधन सांगतं की बोलून, विचार स्पष्ट केल्याने मेंदूतील ताण कमी होतो आणि कृती करणं सोपं होतं.
शेवटी, काम न करणं म्हणजे नेहमी आळसच असतो असं नाही. अनेक वेळा ती भीतीची शांत प्रतिक्रिया असते. बाहेरून शांत, आतून घाबरलेली. ही गोष्ट समजून घेतली, तर आपण स्वतःला आणि इतरांनाही जास्त सहानुभूतीने पाहू शकतो. आणि तेव्हाच हळूहळू कामाकडे पाऊल टाकणं शक्य होतं.
धन्यवाद.