आपण अनेकदा स्वतःला किंवा इतरांना म्हणतो, “तो खूप आळशी आहे”, “ती काम टाळते”, “याला काही करायची इच्छाच नाही.” पण मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की बहुतांश वेळा काम न करण्यामागे आळस नसतो, तर त्या कामात अपयश येईल, आपण पुरेसे चांगले नाही, लोक काय म्हणतील, ही खोलवर दडलेली भीती असते.
ही भीती इतकी सूक्ष्म असते की ती आपल्यालाच जाणवत नाही. बाहेरून ती आळसासारखी दिसते, पण आतून ती असुरक्षिततेची प्रतिक्रिया असते.
आळस म्हणजे काय आणि भीती म्हणजे काय?
आळस म्हणजे काम करायची इच्छा नसणे, प्रयत्न टाळणे. पण भीतीमुळे काम न करणे म्हणजे इच्छा असूनही पाऊल उचलू न शकणे. या दोन्ही गोष्टी बाहेरून सारख्या वाटतात, पण मानसिक पातळीवर पूर्ण वेगळ्या असतात.
मानसशास्त्रज्ञ डॉ. टिमोथी पायचिल यांच्या संशोधनानुसार “procrastination” म्हणजे काम पुढे ढकलणे, हे वेळेच्या व्यवस्थापनाचं नाही, तर भावनांचं प्रश्न असतो. आपल्याला त्या कामाशी जोडलेल्या नकारात्मक भावना टाळायच्या असतात. उदा. भीती, चिंता, लाज, आत्मसंशय.
“ते काम जमणार नाही” ही भीती कशी तयार होते?
ही भीती एका दिवसात तयार होत नाही. ती आपल्या अनुभवांतून हळूहळू तयार होते.
- लहानपणीचे अनुभव
लहानपणी वारंवार टीका झाली, तुलना झाली, चुकांवर शिक्षा झाली तर मनात “मी पुरेसा चांगला नाही” हा विश्वास तयार होतो. पुढे जाऊन कोणतंही नवीन किंवा कठीण काम समोर आलं की हीच आठवण भीतीच्या रूपात उभी राहते. - अपयशाचा अनुभव
एखाद्या कामात अपयश आलं आणि त्यावर योग्य मानसिक आधार मिळाला नाही, तर मेंदू त्या अनुभवाला धोका म्हणून साठवतो. पुढच्या वेळी तत्सम काम आलं की मेंदू आपोआप सावध होतो आणि टाळण्याचा सिग्नल देतो. - परफेक्शनिझम
“हे काम परफेक्टच झालं पाहिजे” अशी अपेक्षा असलेल्या लोकांमध्ये ही भीती जास्त असते. कारण परफेक्ट न झालं तर अपयश, अपमान, टीका होईल, अशी भीती मनात असते. त्यामुळे सुरुवातच होत नाही.
मेंदू काय करतो?
मानसशास्त्रीय आणि न्यूरोसायन्स संशोधनानुसार, भीती वाटली की मेंदूतील amygdala हा भाग सक्रिय होतो. हा भाग आपल्याला धोका ओळखायला मदत करतो. पण मानसिक धोका आणि प्रत्यक्ष धोका यात तो फारसा फरक करत नाही.
काम जमणार नाही अशी भीती वाटली की मेंदूला तो धोका वाटतो. मग मेंदू दोन गोष्टी करतो:
- त्या कामापासून दूर राहा
- तात्काळ आराम देणाऱ्या गोष्टी शोधा (मोबाइल, झोप, सोशल मीडिया)
म्हणून आपण कामाऐवजी फोन हातात घेतो, झोप काढतो, किंवा “उद्या करू” असं म्हणतो. हे आळस नसून self-protection असते.
आत्मसन्मान आणि काम टाळणे
संशोधन सांगतं की कमी आत्मसन्मान असलेल्या लोकांमध्ये काम टाळण्याचं प्रमाण जास्त असतं. कारण काम म्हणजे स्वतःची परीक्षा. “मी हे काम केलं आणि जमलं नाही, तर माझी किंमत काय?” असा प्रश्न नकळत मनात येतो.
म्हणून काही लोक म्हणतात:
- “माझा मूड नाही”
- “आत्ता योग्य वेळ नाही”
- “आधी अजून माहिती गोळा करतो”
खरं कारण मात्र असतं, “हे माझ्या कुवतीबाहेर गेलं तर?”
आळशी ठरवणं का धोकादायक आहे?
जेव्हा आपण स्वतःला आळशी म्हणतो, तेव्हा आपण मूळ समस्येवर पडदा टाकतो. भीती, असुरक्षितता, आत्मसंशय यावर काम करण्याऐवजी आपण स्वतःलाच दोष देतो. त्यामुळे guilt वाढतं, आत्मसन्मान कमी होतो आणि भीती आणखी घट्ट होते.
संशोधनानुसार self-compassion म्हणजे स्वतःशी दयाळूपणे वागणं, हे काम टाळण्याचं प्रमाण कमी करतं. स्वतःला समजून घेतल्यावर मेंदू सुरक्षित वाटू लागतो आणि कृती करायला तयार होतो.
मग उपाय काय?
- कामाला छोट्या टप्प्यात विभागा
“संपूर्ण काम” हा विचार भीती वाढवतो. “पहिला छोटा टप्पा” हा विचार मेंदूला सुरक्षित वाटतो. - परफेक्टची अपेक्षा सोडा
संशोधन सांगतं, imperfect action is better than perfect inaction. सुरुवात झाली की मेंदूचा भीतीचा प्रतिसाद कमी होतो. - भीतीला नाव द्या
“मी आळशी नाही, मला भीती वाटते” असं स्वतःला स्पष्टपणे सांगा. भावना ओळखल्यावर तिची तीव्रता कमी होते. - स्वतःशी कठोर नको, प्रामाणिक रहा
“मी कमी आहे” ऐवजी “मी शिकतोय” असा दृष्टीकोन ठेवा. growth mindset असलेले लोक अपयशाला घाबरत नाहीत. - कृतीनंतर भावना बदलतात हे लक्षात ठेवा
आपण अनेकदा वाट पाहतो की आधी motivation येईल, मग काम करू. पण संशोधन सांगतं, उलट कृती केल्यावरच motivation तयार होतं.
निष्कर्ष
बहुतेक वेळा आपण काम करत नाही, याचं कारण आळस नसतो. ते काम जमणार नाही, आपण अपयशी ठरू, लोक आपल्याबद्दल काय विचार करतील, ही भीती असते. ही भीती आपल्याला वाचवण्यासाठी मेंदूने तयार केलेली असते, पण तीच भीती आपल्याला पुढे जाण्यापासून थांबवते.
स्वतःला आळशी ठरवण्याऐवजी, “मला नेमकी कशाची भीती वाटते?” हा प्रश्न विचारला, तर उत्तर मिळायला लागतं. आणि उत्तर सापडलं की बदलाची सुरुवात होते.
धन्यवाद.