अंघोळ करत असताना अचानक भन्नाट कल्पना सुचतात, जुनी समस्या सुटल्यासारखी वाटते किंवा काहीतरी नवीन, वेगळं सुचतं, असा अनुभव अनेकांनी घेतलेला असतो. हे केवळ योगायोग नाही. मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार यामागे मेंदूची विशिष्ट अवस्था, वातावरण आणि आपल्या दैनंदिन तणावापासून मिळणारी थोडीशी मोकळीक कारणीभूत असते.
आपण दिवसभर काम करताना मेंदूचा “फोकस मोड” वापरतो. म्हणजे लक्ष एकाच गोष्टीवर ठेवण्याचा प्रयत्न, वेळेचं दडपण, चुका होऊ नयेत याची काळजी. या अवस्थेत मेंदू खूप सक्रिय असतो, पण सर्जनशीलतेसाठी लागणारी मोकळीक कमी असते. अंघोळ करताना मात्र हे चित्र बदलतं. तेव्हा आपण कोणाशी बोलत नसतो, मोबाईल हातात नसतो, कोणतं ठराविक काम पूर्ण करण्याचं दडपण नसतं. त्यामुळे मेंदू “रिलॅक्स मोड” मध्ये जातो.
मानसशास्त्रात याला “डिफॉल्ट मोड नेटवर्क” असं म्हटलं जातं. ही मेंदूची अशी अवस्था आहे, जिथे आपण बाहेरच्या कामांवर लक्ष केंद्रित करत नसतो. अशावेळी मेंदू आठवणी, कल्पना, अनुभव आणि भावना यांचं आपापसात कनेक्शन जोडायला लागतो. हाच तो क्षण असतो, जिथे जुने विचार नव्या पद्धतीने जोडले जातात. त्यामुळे अचानक एखादी भारी आयडिया सुचते.
अंघोळीचं पाणी हा आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. कोमट पाण्याचा स्पर्श शरीराला आराम देतो. शरीर रिलॅक्स झालं की मेंदूही सुरक्षित आणि मोकळं वाटू लागतं. संशोधनात असं दिसून आलं आहे की, शारीरिक आराम आणि मानसिक सर्जनशीलता यांचा जवळचा संबंध असतो. जेव्हा शरीर ताणात नसतं, तेव्हा मेंदू नवीन शक्यता विचारात घ्यायला मोकळा होतो.
अंघोळ ही एक प्रकारची “रूटीन अॅक्टिव्हिटी” आहे. म्हणजे ती आपोआप होते. साबण लावणं, केस धुणं, पाणी अंगावर घेणं, या सगळ्या गोष्टींसाठी फार विचार करावा लागत नाही. अशा सवयीच्या कामांमुळे मेंदूचा एक भाग मोकळा होतो. हा मोकळा भाग मग विचारांची भटकंती करायला लागतो. यालाच मानसशास्त्रात “माइंड वॉन्डरिंग” म्हणतात. हे भटकणं अनेकदा उपयुक्त ठरतं, कारण ते सर्जनशील विचारांना वाट मोकळी करून देतं.
याशिवाय, अंघोळीच्या ठिकाणी आपण अनेकदा एकटे असतो. समाजात वावरताना आपण सतत स्वतःवर नियंत्रण ठेवतो. कसं बोलायचं, कसं वागायचं, लोक काय म्हणतील याचा विचार. पण अंघोळ करताना हा सामाजिक दबाव नसतो. त्यामुळे मन मोकळं होतं. मन मोकळं झालं की विचारही अधिक प्रामाणिक आणि खोल होतात.
काही संशोधन असंही सांगतं की, पाण्याचा आवाज एकसारखा आणि सौम्य असतो. हा आवाज मेंदूला शांत करणारा असतो. जसं हलकं संगीत किंवा पावसाचा आवाज मन शांत करतो, तसंच शॉवरमधील पाणी मेंदूला स्थिर करतं. या स्थिरतेतूनच अनेकदा सर्जनशील कल्पना उगम पावतात.
महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, अंघोळ करताना सुचणाऱ्या आयडिया बहुतेक वेळा आधीपासून मनात असलेल्या प्रश्नांशी संबंधित असतात. आपण त्या प्रश्नांवर थेट विचार करत नसतो, पण मेंदू आतल्या आत त्यावर काम करत असतो. याला “इन्क्युबेशन इफेक्ट” म्हणतात. म्हणजे एखादी समस्या थोडा वेळ बाजूला ठेवली, की उत्तर आपोआप सापडण्याची शक्यता वाढते.
याच कारणामुळे अनेक लेखक, संशोधक आणि कलाकार सांगतात की, त्यांना अंघोळीत, चालताना किंवा झोपायच्या आधी चांगल्या कल्पना सुचतात. या सगळ्या वेळा अशा असतात, जिथे मेंदूवर बाह्य नियंत्रण कमी असतं.
मात्र एक गोष्ट लक्षात घेणं महत्त्वाचं आहे. आयडिया सुचणं आणि ती प्रत्यक्षात उतरवणं, या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. अंघोळीत सुचलेली कल्पना बाहेर आल्यानंतर लगेच लिहून ठेवली नाही, तर ती विसरली जाण्याची शक्यता जास्त असते. म्हणूनच अनेक मानसशास्त्रज्ञ सल्ला देतात की, अशा कल्पना नोंदवून ठेवण्याची सवय लावावी.
अंघोळ ही जादू नाही, पण ती मेंदूला योग्य वातावरण देते. शांतता, सुरक्षितता, शारीरिक आराम आणि मानसिक मोकळीक, या सगळ्यांचा एकत्र परिणाम म्हणजे सर्जनशील विचार. त्यामुळे पुढच्या वेळी अंघोळ करताना एखादी भन्नाट आयडिया सुचली, तर आश्चर्य वाटून घेऊ नका. ती तुमच्या मेंदूची नैसर्गिक ताकद आहे, जी योग्य क्षणी पुढे येते.
धन्यवाद.