आजचं जग पाहिलं तर आपण सतत कनेक्टेड आहोत. मोबाईल, इंटरनेट, सोशल मीडिया यामुळे एका क्षणात कुणाशीही बोलता येतं. तरीही एक विरोधाभास दिसतो. या कनेक्टेड जगात तरुण पिढी सर्वात जास्त एकटी असल्याचं मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं. ही एकटेपणा बाहेरून लगेच दिसत नाही, पण आतून खोलवर जाणवतो.
मानसशास्त्रात “loneliness” म्हणजे फक्त एकटं राहणं नाही. माणसाभोवती लोक असतानाही, संवाद असतानाही मनाने कुणाशी जोडले न जाण्याची भावना म्हणजे एकटेपणा. आज अनेक तरुण मित्रांच्या, फॉलोअर्सच्या, ग्रुप्सच्या गर्दीत असूनही आतून रिकामे वाटतात. यामागची कारणं समजून घेणं महत्त्वाचं आहे.
पहिलं मोठं कारण म्हणजे डिजिटल संवादाची मर्यादा. सोशल मीडियावर आपण सतत बोलतो, मेसेज करतो, रील्स पाहतो. पण हा संवाद बहुतेक वेळा वरवरचा असतो. “काय चाललंय?”, “छान फोटो आहे”, “हाहा” एवढ्यापुरता मर्यादित. खोल भावना, भीती, असुरक्षितता यावर बोलणं कमी होतं. मानसशास्त्रीय अभ्यास सांगतात की भावनिक जवळीक ही प्रत्यक्ष, खोल संवादातून तयार होते. फक्त स्क्रीनवरचा संपर्क मेंदूला खरी जवळीक असल्याचा अनुभव देत नाही.
दुसरं कारण म्हणजे सततची तुलना. सोशल मीडियावर लोक आयुष्यातले सुंदर क्षणच दाखवतात. यश, आनंद, नात्यांची परिपूर्ण चित्रं. ते पाहून तरुणांच्या मनात “सगळे खुश आहेत, फक्त मीच मागे आहे” अशी भावना तयार होते. ही तुलना आत्मविश्वास कमी करते. स्वतःच्या आयुष्याबद्दल लाज, अपुरेपणाची भावना निर्माण होते. अशा अवस्थेत माणूस लोकांपासून आतून दूर जातो, जरी बाहेरून हसत असला तरी.
तिसरं महत्त्वाचं कारण म्हणजे “स्वतःला व्यक्त न करण्याची भीती”. आजच्या स्पर्धात्मक जगात मजबूत दिसणं, यशस्वी दिसणं याला खूप महत्त्व दिलं जातं. त्यामुळे अनेक तरुणांना आपलं दुःख, गोंधळ, अपयश मोकळेपणाने सांगायला भीती वाटते. “लोक काय म्हणतील?”, “मी कमजोर वाटेन” या विचारांमुळे ते मनातल्या भावना दडपून ठेवतात. मानसशास्त्र सांगतं की दडपलेल्या भावना एकटेपणाची भावना वाढवतात.
चौथं कारण म्हणजे नात्यांची अस्थिरता. आधीच्या पिढीत नाती जास्त स्थिर होती. कुटुंब, शेजारी, मित्रमंडळी यांच्याशी रोजचा संपर्क असे. आज शिक्षण, नोकरी, करिअर यासाठी सतत जागा बदलावी लागते. मैत्री तुटते, नवीन लोक येतात, पुन्हा जातात. या सततच्या बदलांमुळे खोल, टिकणारी नाती तयार होणं अवघड होतं. संशोधनानुसार, दीर्घकाळ टिकणारी नाती मानसिक सुरक्षिततेसाठी खूप महत्त्वाची असतात.
पाचवं कारण म्हणजे स्वातंत्र्य आणि एकटेपणा यामधला गोंधळ. आजची तरुण पिढी स्वतंत्र आहे. निर्णय स्वतः घेते, स्वतःचं आयुष्य जगते. हे स्वातंत्र्य महत्त्वाचं असलं तरी कधी कधी ते एकाकीपणात बदलतं. “माझी जबाबदारी मीच आहे” हा विचार आधार देणाऱ्या नात्यांपासून दूर नेतो. मानसशास्त्र सांगतं की माणूस सामाजिक प्राणी आहे. पूर्ण स्वावलंबन ही कल्पना आकर्षक वाटते, पण भावनिक आधाराशिवाय मन थकू लागतं.
सहावं कारण म्हणजे सततचा मानसिक ताण. अभ्यास, करिअर, भविष्याची चिंता, आर्थिक दबाव या सगळ्याचा भार तरुणांच्या मनावर असतो. जेव्हा मन सतत तणावात असतं, तेव्हा माणूस संवाद टाळायला लागतो. भेटायला नकोसं वाटतं, बोलायला शक्ती उरत नाही. हळूहळू हा ताण एकटेपणात बदलतो. संशोधनानुसार, दीर्घकालीन ताण सामाजिक नात्यांपासून माणसाला दूर करतो.
सातवं कारण म्हणजे “कोणी मला खरंच समजून घेईल का?” ही शंका. आज विविध मतं, विचार, ओळखी खुल्या झाल्या आहेत. हे चांगलं आहे, पण त्याचबरोबर गैरसमज होण्याची भीतीही वाढली आहे. “मी असं बोललो तर मला जज केलं जाईल का?” या भीतीमुळे तरुण स्वतःला फिल्टर करून दाखवतात. खरी व्यक्ती लपवतात. जेव्हा आपण स्वतःचं खरं रूप कुणासमोर उघड करत नाही, तेव्हा आतून एकटेपणा वाढतो.
मानसशास्त्रीय संशोधन एक महत्त्वाची गोष्ट सांगतं. एकटेपणा हा वैयक्तिक अपयश नाही. तो सामाजिक बदलांचा परिणाम आहे. आजची व्यवस्था, तंत्रज्ञान, अपेक्षा या सगळ्यांचा एकत्रित परिणाम तरुणांच्या मानसिक आरोग्यावर होतो.
मग उपाय काय? पहिली गोष्ट म्हणजे खोल संवादाला जागा देणं. रोज सगळ्यांशी बोलणं गरजेचं नाही, पण एखाद्या-दोन व्यक्तींशी मनापासून बोलणं महत्त्वाचं आहे. दुसरं म्हणजे तुलना कमी करणं. सोशल मीडिया म्हणजे संपूर्ण सत्य नाही, हे वारंवार स्वतःला आठवण करून देणं. तिसरं म्हणजे स्वतःच्या भावनांना मान्यता देणं. “मला एकटं वाटतं” हे मान्य करणं ही कमजोरी नाही, तर मानसिक प्रामाणिकपणा आहे.
तसंच, प्रत्यक्ष भेटी, साध्या गप्पा, एकत्र वेळ घालवणं याचं महत्त्व कमी लेखू नये. मानसशास्त्र सांगतं की प्रत्यक्ष मानवी संपर्क मेंदूत सुरक्षिततेची आणि आपुलकीची भावना निर्माण करतो, जी कोणताही स्क्रीन देऊ शकत नाही.
शेवटी, आजच्या कनेक्टेड जगात एकटेपणा वाढतोय, हे खरं आहे. पण याचा अर्थ तरुण पिढी कमजोर आहे, असं नाही. ही पिढी संवेदनशील आहे, विचार करणारी आहे. योग्य समज, आधार आणि खोल नात्यांची संधी मिळाली, तर हीच पिढी पुन्हा खऱ्या अर्थाने कनेक्ट होऊ शकते. कनेक्शनची संख्या नव्हे, तर त्याची खोली महत्त्वाची आहे.
धन्यवाद.