आपण रोज वेगवेगळ्या भावना अनुभवत असतो. कधी आनंद, कधी राग, कधी भीती, कधी निराशा, तर कधी कारण न समजणारी अस्वस्थता. बहुतेक वेळा या भावना मनातच साठत जातात. त्या कुणाशी बोलल्या जात नाहीत, व्यक्तही होत नाहीत. अशावेळी मनावर ताण वाढतो. याच ठिकाणी एक साधी पण प्रभावी सवय उपयोगी पडते. रोजच्या भावना कागदावर उतरवणं.
मानसशास्त्रात याला “एक्सप्रेसिव्ह रायटिंग” असं म्हटलं जातं. अनेक संशोधनांमधून असं दिसून आलं आहे की, नियमितपणे भावना लिहिल्याने मानसिक आरोग्यावर सकारात्मक परिणाम होतो. हे लिहिणं थेरपीसारखं का काम करतं, यामागे काही महत्त्वाची कारणं आहेत.
सगळ्यात आधी, लिहिताना मनातली गोंधळलेली भावना स्पष्ट होऊ लागते. भावना मनात असताना त्या एकमेकांत मिसळलेल्या असतात. रागामागे भीती असते, दुःखामागे अपेक्षा असते, अस्वस्थतेमागे थकवा असतो. पण हे सगळं आपल्याला नीट समजत नाही. जेव्हा आपण कागदावर लिहितो, तेव्हा विचारांना शब्द द्यावे लागतात. शब्द देताना आपोआपच भावना वेगळ्या होतात. “मला वाईट वाटतंय” यापेक्षा “मला हे घडल्यामुळे वाईट वाटलं” असं स्पष्ट लिहिलं जातं. ही स्पष्टता मेंदूला शांत करते.
संशोधन सांगतं की, भावना दडपून ठेवल्या तर शरीरावरही त्याचा परिणाम होतो. सतत दडपण ठेवल्याने तणाव वाढतो, झोपेच्या समस्या होतात, थकवा वाढतो. लिहिण्यामुळे दडपलेल्या भावना बाहेर येतात. जणू मनातला भार कागदावर उतरतो. त्यामुळे मन हलकं वाटू लागतं. अनेक लोक लिहिल्यानंतर “डोकं हलकं झाल्यासारखं वाटतं” असं सांगतात. हा अनुभव योगायोग नाही.
लिहिणं थेरपीसारखं वाटण्याचं दुसरं कारण म्हणजे, ते सुरक्षित असतं. प्रत्येक वेळी आपल्याला कुणाशी बोलता येईलच असं नाही. काही गोष्टी सांगताना भीती वाटते, लाज वाटते, गैरसमज होण्याची चिंता असते. पण कागद आपल्यावर निर्णय देत नाही. तो प्रश्न विचारत नाही, मध्येच थांबवत नाही. आपण जसं आहोत तसं लिहू शकतो. ही सुरक्षितता मनाला मोकळं होऊ देते.
मानसिक संशोधनात असंही आढळलं आहे की, लिहिताना मेंदूचा विचार करणारा भाग सक्रिय होतो. भावना अनुभवनारा भाग शांत होऊ लागतो. यामुळे भावना आपल्यावर ताबा मिळवत नाहीत. उदाहरणार्थ, राग आल्यावर आपण लगेच प्रतिक्रिया देतो. पण तोच राग कागदावर लिहिला, तर मेंदू त्याला समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो. “मला राग का आला?” हा प्रश्न तयार होतो. या प्रक्रियेमुळे आत्मनियंत्रण वाढतं.
रोज लिहिण्यामुळे स्वतःची ओळख अधिक स्पष्ट होते. आपल्याला नेमकं काय दुखावतं, काय आनंद देतं, काय थकवतं, हे लक्षात येऊ लागतं. अनेक वेळा आपण बाहेरून खूप मजबूत दिसतो, पण आतून काय चाललंय हेच आपल्याला माहीत नसतं. लिहिणं म्हणजे स्वतःशी प्रामाणिक संवाद. हा संवाद मानसिक थेरपीचा मुख्य भाग असतो.
संशोधन असंही सांगतं की, सतत नकारात्मक भावना लिहिल्याने त्यांची तीव्रता कमी होते. कारण भावना व्यक्त झाल्यावर त्या तशाच राहात नाहीत. त्या बदलतात. कधी दुःख समजूतदारपणात बदलतं, कधी राग स्वीकारात बदलतो. लिहिण्यामुळे भावनांना दिशा मिळते. त्या साचून राहत नाहीत.
लिहिणं भविष्याबद्दलची भीतीही कमी करतं. मनातल्या चिंता कागदावर उतरवल्या की त्या जास्त स्पष्ट दिसतात. अनेक चिंता अशा असतात ज्या फक्त डोक्यात मोठ्या वाटतात. कागदावर पाहिल्यावर त्यांची तीव्रता कमी होते. “हे सगळं एकदम घडणार नाही” ही जाणीव होते. यामुळे चिंता नियंत्रित राहते.
थेरपीमध्ये जे काम थेरपिस्ट करतो, त्याचा एक भाग आपण स्वतः लिहिताना करतो. म्हणजे भावना ओळखणं, त्यांना नाव देणं, त्यामागचं कारण शोधणं. फरक इतकाच की, थेरपिस्ट समोर नसतो. पण प्रक्रिया जवळजवळ तशीच असते. म्हणूनच लिहिणं थेरपीसारखं वाटतं.
इथे परिपूर्ण लिहिणं महत्त्वाचं नाही. भाषा सुंदर असावी, वाक्य रचनेत अर्थ असावा, असा काही नियम नाही. जसं मनात येईल तसं लिहायचं. कधी अपूर्ण वाक्यं, कधी रागीट शब्द, कधी प्रश्नच प्रश्न. हे सगळं चालतं. कारण उद्देश लेखन नाही, तर भावना व्यक्त करणं आहे.
रोज फक्त पाच ते दहा मिनिटं लिहिलं तरी पुरेसं असतं. सकाळी किंवा झोपण्याआधी लिहिलं तर जास्त उपयोगी वाटतं. काही लोक डायरी लिहितात, काही लोक कागदावर लिहून फाडून टाकतात. पद्धत महत्त्वाची नाही. सातत्य महत्त्वाचं आहे.
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार, नियमित लिहिणाऱ्या लोकांमध्ये ताण सहन करण्याची क्षमता वाढते. ते स्वतःच्या भावनांशी लढत नाहीत, तर त्यांना समजून घेतात. ही समज मानसिक आरोग्यासाठी खूप महत्त्वाची आहे.
म्हणूनच रोजच्या भावना कागदावर उतरवणं हा एक स्वस्त, सोपा आणि प्रभावी उपाय आहे. तो थेरपीचा पर्याय नाही, पण थेरपीसारखा आधार नक्कीच देतो. कधी कधी आपल्याला समजून घेणारा कुणी नसतो. अशावेळी कागद आपला शांत, संयमी आणि प्रामाणिक सोबती बनतो. आणि हाच या सवयीचा खरा फायदा आहे.
धन्यवाद.