आपण कधी तरी मनापासून हसलो की लगेच मनात एक विचार येतो, “आता खूप हसलो, म्हणजे नक्कीच काहीतरी वाईट घडणार.” ही भीती अनेकांना वाटते. विशेष म्हणजे ही भीती अचानक येते आणि हसण्याचा आनंद कमी करून टाकते. मानसशास्त्र यामागे काही महत्त्वाची कारणे सांगते.
पहिलं कारण म्हणजे आपला भूतकाळ. अनेक लोकांच्या आयुष्यात असं घडलंय की चांगल्या क्षणांनंतर लगेचच दुःख आलं. उदाहरणार्थ, एखाद्या दिवशी खूप आनंद झाला आणि दुसऱ्या दिवशी वाईट बातमी मिळाली. मेंदू अशा अनुभवांची नोंद ठेवतो. नंतर जेव्हा आपण पुन्हा आनंदी होतो, तेव्हा मेंदू सावध होतो आणि सांगतो, “आधी असं झालं होतं, पुन्हा तसंच होऊ शकतं.” ही भीती प्रत्यक्ष भविष्य पाहून नाही, तर जुन्या आठवणींमधून तयार होते.
दुसरं कारण म्हणजे नकारात्मकतेकडे झुकलेला मेंदू. मानसशास्त्रात याला “निगेटिव्हिटी बायस” असं म्हणतात. आपला मेंदू वाईट गोष्टी जास्त लवकर लक्षात ठेवतो, कारण पूर्वीच्या काळात धोका ओळखणं हे जगण्यासाठी महत्त्वाचं होतं. त्यामुळे आनंदाच्या क्षणातही मेंदू संभाव्य धोका शोधतो. “सगळं इतकं छान चाललंय, काहीतरी बिघडणारच” असा विचार याच बायसमुळे येतो.
तिसरं कारण म्हणजे नियंत्रणाची गरज. माणसाला आयुष्यावर थोडं तरी नियंत्रण असल्यासारखं वाटायला हवं असतं. पण आनंद हा अनेकदा अनपेक्षित असतो. जेव्हा आपण खूप हसतो, तेव्हा आतून एक अस्वस्थता येते, कारण “हे टिकेल की नाही?” याची खात्री नसते. त्यामुळे मन आधीच वाईट गोष्टीची कल्पना करून स्वतःला मानसिकरीत्या तयार ठेवण्याचा प्रयत्न करतं. जणू काही रडणारी गोष्ट आधीच कल्पनेत अनुभवली, तर प्रत्यक्षात ती कमी दुखेल.
चौथं कारण म्हणजे संस्कार आणि सामाजिक समजुती. आपल्या समाजात अनेकदा असं ऐकायला मिळतं, “जास्त हसू नको, रडावं लागेल,” किंवा “आनंद जास्त टिकत नाही.” अशा वाक्यांचा प्रभाव बालपणापासून मनावर बसतो. हळूहळू आनंद आणि दुःख यांच्यात एक थेट संबंध जोडला जातो. त्यामुळे आनंद मिळाल्यावर लगेच मन सावध होतं.
पाचवं कारण म्हणजे भावनिक असुरक्षितता. ज्यांनी आयुष्यात वारंवार निराशा, फसवणूक किंवा अचानक तोटा अनुभवला आहे, त्यांना आनंदावर विश्वास ठेवणं कठीण जातं. त्यांना वाटतं की आनंद म्हणजे काहीतरी गमावण्याआधीची शांतता. त्यामुळे हसतानाही मन पूर्णपणे मोकळं होत नाही.
मानसशास्त्रीय संशोधन असं सांगतं की ही भीती वास्तवावर आधारित नसते, तर मेंदूने तयार केलेली एक संरक्षणात्मक यंत्रणा असते. मेंदू आपल्याला दुःखापासून वाचवण्यासाठी सतर्क ठेवू इच्छितो. पण अनेकदा ही सतर्कता गरजेपेक्षा जास्त होते आणि वर्तमान क्षणाचा आनंद घेऊ देत नाही.
याचा मानसिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. सतत असं वाटत राहिलं की आनंदानंतर दुःख येणारच, तर माणूस हळूहळू आनंद टाळायला लागतो. तो हसतो, पण पूर्ण मनाने नाही. यामुळे चिंता वाढू शकते आणि आयुष्य सतत तणावाखाली असल्यासारखं वाटू लागतं.
मग या भीतीशी कसं वागायचं? सर्वात आधी ही भीती ओळखणं महत्त्वाचं आहे. “हा विचार तथ्य नाही, ही फक्त माझ्या मेंदूची सवय आहे,” असं स्वतःला सांगणं उपयोगी ठरतं. दुसरं म्हणजे वर्तमान क्षणावर लक्ष देणं. आत्ता जे चाललंय, ते खरं आहे. भविष्य अजून घडलेलं नाही. तिसरं म्हणजे भूतकाळातील अनुभव आणि आत्ताची परिस्थिती वेगळी आहे, हे स्वतःला आठवण करून देणं.
आनंद टिकेल याची हमी कोणीच देऊ शकत नाही, पण दुःख येईलच याचीही खात्री नाही. मानसशास्त्र सांगतं की आनंद आणि दुःख हे आयुष्याचे नैसर्गिक भाग आहेत, पण एक आलं म्हणून दुसरं लगेच येईलच, असं नाही. प्रत्येक क्षण स्वतंत्र असतो.
शेवटी, मनापासून हसणं ही कमजोरी नाही, तर मानसिक आरोग्याची गरज आहे. हसताना भीती वाटत असेल, तर ती भीती समजून घेणं, तिला प्रश्न विचारणं आणि हळूहळू वर्तमानात राहण्याचा सराव करणं हेच खरी मानसिक परिपक्वता आहे. आनंद मिळतोय, तर तो अपराधभावना न बाळगता स्वीकारणं हे आपण स्वतःला देऊ शकतो ते सर्वात मोठं मानसिक समर्थन आहे.