आपल्याला ओळखीच्याच दुःखात रहायला का आवडते? हा प्रश्न वरवर साधा वाटतो, पण त्यामागे खोल मानसिक कारणे आहेत. मानसशास्त्र सांगते की माणूस नेहमी आनंदच शोधतो असे नाही, तर तो ओळखीची भावना शोधतो. कधी कधी दुःख ओळखीचे असते, सुरक्षित वाटते आणि त्यामुळे आपण त्यातच अडकून राहतो.
लहानपणापासून आपण ज्या वातावरणात वाढतो, त्याचा आपल्या मनावर मोठा प्रभाव पडतो. जर एखाद्या व्यक्तीने सतत ताण, दुर्लक्ष, संघर्ष किंवा भावनिक वेदना अनुभवलेल्या असतील, तर तेच त्याच्या आयुष्याचे “नॉर्मल” बनते. अशा वेळी शांतता, स्थैर्य किंवा आनंद हे अनोळखी वाटू शकते. मानसशास्त्रात याला “फॅमिलिअर पेन” म्हणजे ओळखीचे दुःख असे म्हणतात. माणूस अनोळखी आनंदापेक्षा ओळखीचे दुःख निवडतो, कारण त्यात काय होणार आहे हे माहीत असते.
मेंदूची रचना सुद्धा यामागे कारणीभूत असते. आपला मेंदू बदलाला थोडा घाबरतो. बदल म्हणजे अनिश्चितता. अनिश्चितता म्हणजे धोका. म्हणून मेंदू आपल्याला जिथे आपण आधी राहिलो आहोत, तिथेच परत नेण्याचा प्रयत्न करतो, जरी ते ठिकाण वेदनादायक असले तरी. ओळखीच्या दुःखात राहताना मेंदूला “कंट्रोल” असल्याची भावना मिळते. नवीन आनंद, नवीन नातं किंवा नवीन आयुष्यपद्धतीत काय होईल याची खात्री नसते.
आणखी एक महत्त्वाचं कारण म्हणजे आपली ओळख. अनेक वेळा आपण आपल्या दुःखालाच स्वतःची ओळख बनवतो. “मी नेहमीच असा आहे”, “माझ्या आयुष्यात असंच होतं”, “माझं नशीबच खराब आहे” अशा विचारांमुळे दुःख आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा भाग बनतो. मानसशास्त्र सांगते की जेव्हा एखादी गोष्ट आपल्या ओळखीचा भाग बनते, तेव्हा ती सोडणं फार कठीण होतं, जरी ती आपल्याला त्रास देत असली तरी.
काही लोकांना दुःखातून सहानुभूती मिळते. जेव्हा आपण दुःखी असतो, तेव्हा लोक आपली काळजी घेतात, ऐकून घेतात, आपल्याजवळ येतात. हळूहळू मेंदू हे शिकतो की दुःख = लक्ष + आधार. त्यामुळे नकळत आपण त्या अवस्थेतच राहतो. हे जाणीवपूर्वक नसतं, पण खोलवर मनात तयार झालेली सवय असते.
मानसिक सवयींचा यात मोठा वाटा असतो. सतत नकारात्मक विचार करणे, स्वतःला दोष देणे, भूतकाळ आठवत राहणे या सवयी मेंदूत ठामपणे बसतात. न्यूरोसायकॉलॉजीनुसार, मेंदू ज्या विचारांचा जास्त वापर करतो, त्याच मार्गांना मजबूत करतो. त्यामुळे दुःखाची अवस्था ही फक्त भावना न राहता एक मानसिक पॅटर्न बनते. मग आनंदाची संधी समोर आली तरी मन लगेच संशयाने पाहते.
कधी कधी दुःखात राहणं म्हणजे जबाबदारीपासून पळ काढणंही असतं. आनंदी होण्यासाठी, बदल स्वीकारण्यासाठी, स्वतःसाठी उभं राहण्यासाठी धैर्य लागतं. दुःखात राहिलं की “मी तरी काय करू शकतो?” असा प्रश्न विचारायची गरज राहत नाही. मानसशास्त्रात याला “सेकंडरी गेन” म्हणतात, म्हणजे त्रासातून मिळणारा अप्रत्यक्ष फायदा.
भूतकाळातील न सावरलेले अनुभव सुद्धा आपल्याला ओळखीच्या दुःखात अडकवतात. बालपणीचा भावनिक अभाव, नात्यांमधील दुखापती, अपमान, अपयश हे सगळं मनात साठून राहतं. जर त्या जखमांवर काम केलं नाही, तर मन त्याच वेदनांभोवती आयुष्य फिरवत राहतं. कारण मनाला तेच माहित असतं.
महत्त्वाचं म्हणजे, याचा अर्थ असा नाही की माणसाला दुःख आवडतं. माणसाला वेदना नको असतात. पण ओळखीची वेदना आणि अनोळखी शांतता यामध्ये निवड करायची वेळ आली, तर मन अनेकदा पहिली निवडतं. कारण दुसऱ्या पर्यायात भीती असते.
यातून बाहेर पडणं शक्य आहे, पण त्यासाठी आधी हे मान्य करावं लागतं की आपण दुःखाला चिकटून आहोत. स्वतःला दोष न देता हे समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. हळूहळू नवीन अनुभव, सुरक्षित नाती, सकारात्मक सवयी यांची ओळख करून दिली, तर मेंदू नवीन “नॉर्मल” स्वीकारू लागतो. मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की सातत्याने छोटे बदल केल्यास मेंदूची रचना सुद्धा बदलू शकते.
आपल्याला ओळखीच्याच दुःखात रहायला आवडतं, कारण ते सुरक्षित वाटतं, परिचित वाटतं आणि आपली ओळख बनलेलं असतं. पण दुःख ओळखीचं आहे म्हणून ते आपल्यासाठी योग्य आहेच असं नाही. हे समजणं हीच पहिली पायरी आहे. त्यानंतरच माणूस हळूहळू अनोळखी पण आरोग्यदायी शांततेकडे वळू शकतो.
धन्यवाद.