आजच्या काळात आपण एक विचित्र गोष्ट अनुभवतोय. एखादा सुंदर क्षण समोर असतो, सूर्यास्त, मुलाचं हसणं, मित्रांसोबतचा आनंद, एखादा प्रवास. पण तो क्षण पूर्णपणे जगण्याऐवजी आपला हात लगेच मोबाईलकडे जातो. फोटो काढायचा, व्हिडिओ घ्यायचा, स्टोरी टाकायची. प्रश्न असा आहे की आपण क्षण जगण्याऐवजी तो कॅमेऱ्यात कैद करण्यावर इतका भर का देतो?
मानसशास्त्र सांगतं की माणसाला क्षणभंगुरतेची भीती असते. जे सुंदर आहे ते निघून जाईल, हरवून जाईल, ही भीती आपल्या मनात खोलवर बसलेली असते. त्यामुळे आपण त्या क्षणाला पकडून ठेवायचा प्रयत्न करतो. कॅमेऱ्यात बंद केल्यावर तो क्षण आपल्याकडे कायम राहील असं आपल्याला वाटतं. प्रत्यक्षात मात्र आपण त्या क्षणात असण्याऐवजी त्याचा पुरावा जमा करत असतो.
संशोधनानुसार फोटो काढताना आपलं लक्ष दोन भागात विभागलं जातं. एक भाग प्रत्यक्ष अनुभवाकडे आणि दुसरा भाग कॅमेऱ्याकडे. त्यामुळे अनुभवाची तीव्रता कमी होते. मानसशास्त्रात याला “attention split” असं म्हटलं जातं. आपण जेव्हा पूर्ण लक्ष देऊन काही अनुभवतो, तेव्हा तो मेंदूत खोलवर साठतो. पण जेव्हा लक्ष विभागलं जातं, तेव्हा आठवण फिकी राहते.
सोशल मीडियाचा यामध्ये मोठा वाटा आहे. आज अनुभव फक्त स्वतःसाठी नसतो, तो दाखवण्यासाठी असतो. आपण कुठे गेलो, काय खाल्लं, कोणाला भेटलो, हे इतरांना कळायला हवं अशी एक अदृश्य गरज निर्माण झाली आहे. मानसशास्त्र सांगतं की ही गरज “validation” म्हणजेच मान्यतेशी जोडलेली आहे. लाईक्स, कमेंट्स, शेअर्स यामधून आपल्याला आपण महत्त्वाचे आहोत अशी भावना मिळते.
अनेक अभ्यास सांगतात की सोशल मीडियावर सक्रिय असलेले लोक आयुष्यातील क्षणांना जास्त वेळ कॅमेऱ्यात कैद करतात. कारण त्यांच्या मनात एक प्रश्न सतत चालू असतो. “हा क्षण लोकांना कसा दिसेल?” हा विचार आपल्याला त्या क्षणातून बाहेर खेचतो आणि प्रदर्शनाच्या भूमिकेत नेतो.
आणखी एक कारण म्हणजे नियंत्रणाची भावना. आयुष्यात बऱ्याच गोष्टी आपल्या नियंत्रणात नसतात. पण फोटो काढताना आपल्याला वाटतं की आपण क्षणावर नियंत्रण मिळवलं आहे. आपण ठरवतो कोणता कोन, कोणता फिल्टर, कोणता फ्रेम. मानसशास्त्रात याला “illusion of control” म्हणतात. प्रत्यक्षात क्षण आपला नसतो, पण त्याचा फोटो आपला असतो.
लहानपणापासून आपल्याला आठवणी जपायला शिकवलं जातं. फोटो अल्बम, व्हिडिओ, स्मरणचित्रे. हळूहळू आपल्या मनात असं बसतं की आठवण टिकवायची असेल तर पुरावा हवा. पण मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की भावनिक आठवणी वस्तूंवर नाही तर अनुभूतीवर टिकतात. एखादा क्षण पूर्ण मनाने जगला असेल तर त्याची आठवण खोलवर राहते, फोटो असो वा नसो.
काही संशोधनात असंही आढळलं आहे की सतत फोटो काढणारे लोक त्या ठिकाणाची किंवा घटनेची आठवण कमी स्पष्टपणे सांगू शकतात. कारण त्यांनी अनुभवापेक्षा कॅमेऱ्यावर जास्त लक्ष दिलेलं असतं. याला “photo-taking impairment effect” असं म्हटलं जातं.
यामागे एक सामाजिक दबावही आहे. आज फोटो न काढणं म्हणजे तो क्षण महत्त्वाचा नव्हता असं गृहित धरलं जातं. लग्न, वाढदिवस, प्रवास, प्रत्येक गोष्टीला फोटो हवाच. नाहीतर “काय, फोटोच नाही?” असा प्रश्न विचारला जातो. हळूहळू आपणही हेच मान्य करतो की फोटो म्हणजेच अनुभवाचं मोल.
पण मानसशास्त्र आपल्याला एक वेगळी दिशा दाखवतं. “Mindfulness” म्हणजेच जागरूकपणे वर्तमानात असणं. संशोधन सांगतं की जे लोक क्षणात पूर्णपणे उपस्थित असतात, त्यांचा ताण कमी होतो, समाधान वाढतं आणि आयुष्य अधिक अर्थपूर्ण वाटतं. कॅमेरा बाजूला ठेवून एखादा क्षण अनुभवणं हे मेंदूसाठी आणि मनासाठी अधिक पोषक असतं.
याचा अर्थ असा नाही की फोटो काढूच नयेत. मुद्दा समतोलाचा आहे. प्रत्येक क्षण कॅमेऱ्यात बंद करण्याची गरज नसते. काही क्षण फक्त मनासाठी असू द्यावेत. ते दाखवण्यासाठी नाही, साठवण्यासाठी नाही, तर जगण्यासाठी असतात.
पुढच्या वेळी एखादा सुंदर क्षण समोर आला, तर स्वतःला एक प्रश्न विचारा. “हा क्षण मी कोणासाठी जपतोय?” जर उत्तर इतरांसाठी असेल, तर थोडा थांबा. आधी स्वतःसाठी तो जगा. काही सेकंद, काही मिनिटे, पूर्ण मनाने. नंतर फोटो काढायचा असेल तर काढा.
कारण कॅमेऱ्यात कैद केलेला क्षण दिसतो, पण मनात जपलेला क्षण जाणवतो. आणि शेवटी आयुष्य हे दाखवण्यासाठी नाही, तर जाणवण्यासाठी असतं.
धन्यवाद.