मदत करणे हा मानवी स्वभावाचा सुंदर भाग आहे. कोणाला अडचणीत पाहिलं की आपोआप मन हलतं. आपण वेळ देतो, पैसे देतो, मार्गदर्शन करतो, कधी स्वतःचा त्रास सहन करूनही मदतीचा हात पुढे करतो. पण मानसशास्त्र एक महत्त्वाची गोष्ट सांगतं की मदत नेहमी योग्य ठिकाणीच पोहोचली पाहिजे. विशेषतः ज्या व्यक्ती स्वतः प्रामाणिक प्रयत्न करताना दिसतात, त्यांनाच मदत करणं दीर्घकाळासाठी उपयुक्त ठरतं.
मानसशास्त्रात “Self-Efficacy” ही संकल्पना आहे. याचा अर्थ एखाद्या व्यक्तीला स्वतःवर किती विश्वास आहे की “मी हे करू शकतो”. संशोधन असं सांगतं की जे लोक स्वतः प्रयत्न करतात, चुकतात, शिकतात आणि पुन्हा उभे राहतात, त्यांचा आत्मविश्वास हळूहळू वाढतो. अशा लोकांना मिळालेली मदत ही त्यांची ताकद वाढवते. उलट जे लोक प्रयत्न न करता फक्त मदतीची अपेक्षा ठेवतात, त्यांना वारंवार मदत केली तर त्यांचा स्वतःवरचा विश्वास कमी होत जातो.
अनेक वेळा आपण भावनेच्या भरात मदत करतो. समोरचा रडतोय, तक्रार करतोय, परिस्थितीची भीषणता सांगतोय म्हणून आपण मदत करतो. पण मानसशास्त्रीय अभ्यास सांगतो की सतत तक्रार करणं आणि सतत स्वतःला बळी समजणं ही “Learned Helplessness” ची लक्षणं असू शकतात. म्हणजेच व्यक्ती हळूहळू असा विश्वास ठेवायला लागते की माझ्या आयुष्यात काहीच बदल होणार नाही, त्यामुळे प्रयत्न करण्याचा अर्थच नाही. अशा वेळी अंधाधुंद मदत ही त्या व्यक्तीला अधिक निष्क्रिय बनवते.
प्रामाणिक प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्ती ओळखायच्या कशा? अशा व्यक्ती चुका स्वीकारतात. त्या “मी प्रयत्न केला, पण जमलं नाही” असं स्पष्ट सांगतात. त्या सल्ला मागतात आणि तो अमलात आणण्याचा प्रयत्न करतात. त्यांना मदत मिळाली नाही तरी त्या पर्याय शोधतात. मानसशास्त्र सांगतं की अशा व्यक्तींच्या मेंदूमध्ये “Growth Mindset” असतो. म्हणजे अडचण ही शिकण्याची संधी आहे, असं त्या मानतात.
संशोधन असंही दाखवतं की जेव्हा आपण प्रयत्नशील व्यक्तीला मदत करतो, तेव्हा दोघांनाही मानसिक समाधान मिळतं. मदत करणाऱ्याला अर्थपूर्णपणाची भावना मिळते, आणि मदत घेणाऱ्याला आधार मिळतो. याउलट, जेव्हा आपण सतत प्रयत्न न करणाऱ्या व्यक्तीला मदत करतो, तेव्हा हळूहळू आपल्यात चिडचिड, थकवा आणि अपराधीपणाची भावना निर्माण होते. यालाच मानसशास्त्रात “Helper Burnout” म्हटलं जातं.
कुटुंबात, नात्यांमध्ये ही गोष्ट फार महत्त्वाची ठरते. उदाहरणार्थ, एखादा सदस्य सतत आर्थिक अडचणींची तक्रार करतो, पण खर्चावर नियंत्रण ठेवण्याचा, काम शोधण्याचा किंवा कौशल्य वाढवण्याचा प्रयत्न करत नाही. सुरुवातीला मदत करणं योग्य असतं. पण जेव्हा प्रयत्नांचा अभाव सतत दिसतो, तेव्हा मदत मर्यादित करणं ही निर्दयता नसून शहाणपण असतं. मानसशास्त्र सांगतं की सीमा आखणं म्हणजे नातं तोडणं नव्हे, तर नात्याचं संरक्षण करणं.
शैक्षणिक क्षेत्रातही हेच लागू होतं. शिक्षक, पालक जर फक्त प्रयत्न करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना प्रोत्साहन देतात, तर त्या विद्यार्थ्यांची शिकण्याची गती वाढते. संशोधन असं सांगतं की प्रयत्नांवर आधारित प्रशंसा “You worked hard” ही बुद्धिमत्तेवर आधारित प्रशंसेपेक्षा जास्त परिणामकारक ठरते. त्यामुळे मदत करताना प्रयत्न दिसणं हा महत्त्वाचा निकष ठरतो.
कामाच्या ठिकाणीही हेच तत्त्व लागू होतं. जे कर्मचारी जबाबदारी घेतात, अडचण आल्यावर उपाय शोधतात, त्यांना दिलेली मदत टीमचा दर्जा उंचावते. पण जे कर्मचारी सतत कारणं देतात, दोष इतरांवर ढकलतात, त्यांना सतत वाचवलं गेलं तर संपूर्ण टीमचं मनोबल खच्ची होतं. मानसशास्त्रीय अभ्यास सांगतो की अशा परिस्थितीत “Enabling Behavior” वाढतो, जो दीर्घकाळासाठी घातक ठरतो.
मदत करताना एक महत्त्वाचा प्रश्न स्वतःला विचारायला हवा. “ही मदत समोरच्या व्यक्तीला सक्षम करतेय का, की अवलंबून बनवतेय?” जर उत्तर दुसरं असेल, तर थांबून विचार करणं गरजेचं आहे. कधी कधी थेट मदत न करता योग्य दिशा दाखवणं, संसाधनांची माहिती देणं, किंवा जबाबदारीची जाणीव करून देणं हे जास्त उपयुक्त ठरतं.
मानसशास्त्र असंही सांगतं की प्रत्येकाला आयुष्यात एक टप्पा असा येतो, जिथे तो खचतो. त्या वेळी मदत नाकारणं चुकीचं ठरू शकतं. फरक इतकाच की त्या व्यक्तीमध्ये पुन्हा उभं राहण्याची इच्छा आहे का, हे पाहणं महत्त्वाचं. एकदा तरी प्रयत्न करण्याची तयारी असेल, तर मदत ही आधार ठरते. पण प्रयत्नांची इच्छाच नसेल, तर मदत ही सवय बनते.
शेवटी, मदत करणं म्हणजे स्वतःला विसरणं नाही. स्वतःची मानसिक, आर्थिक आणि भावनिक मर्यादा ओळखणं हेही तितकंच महत्त्वाचं आहे. मानसशास्त्र सांगतं की निरोगी मदत ही “Balanced Helping” असते. म्हणजे सहानुभूती आणि वास्तव यांचा समतोल.
म्हणूनच ज्या व्यक्ती प्रामाणिक प्रयत्न करताना दिसत आहेत, त्यांनाच मदत करा. कारण अशी मदत केवळ त्या व्यक्तीचं आयुष्य बदलत नाही, तर समाजात जबाबदार, आत्मनिर्भर आणि मानसिकदृष्ट्या सक्षम लोक घडवते. मदतीचा खरा अर्थ हाच आहे.
धन्यवाद.