‘सॉरी’ हा शब्द ऐकायला खूप साधा आहे. दोन अक्षरांचा, सहज उच्चारता येणारा. पण प्रत्यक्ष आयुष्यात हा शब्द काही लोकांसाठी फार जड ठरतो. चूक लक्षात आली तरी, समोरच्याला दुखावलं हे कळत असूनही, अनेक लोक “सॉरी” म्हणणं टाळतात. मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर यामागे फक्त अहंकार नसून अनेक खोल कारणं दडलेली असतात.
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार, ‘सॉरी’ म्हणणं म्हणजे स्वतःची चूक मान्य करणं. आणि चूक मान्य करणं हे आपल्या मेंदूसाठी धोक्याचा इशारा असतो. आपला मेंदू सतत आपली प्रतिमा सुरक्षित ठेवण्याचा प्रयत्न करत असतो. “मी चांगला आहे”, “मी बरोबर आहे”, ही प्रतिमा तुटली तर मानसिक अस्वस्थता निर्माण होते. यालाच cognitive dissonance म्हणजेच मानसिक विसंगती म्हणतात. त्यामुळे काही लोक चूक मान्य करण्यापेक्षा कारणं देणं, दोष दुसऱ्यावर टाकणं किंवा विषय बदलणं पसंत करतात.
अनेक लोकांसाठी “सॉरी” म्हणणं म्हणजे स्वतःला कमी लेखणं असं वाटतं. विशेषतः ज्यांचं बालपण सतत टीका, तुलना किंवा शिक्षा यामध्ये गेलं आहे, त्यांना चूक म्हणजे अपयश वाटतं. अशा वातावरणात वाढलेली व्यक्ती शिकते की चूक मान्य केली तर आपण कमकुवत ठरतो. त्यामुळे मोठेपणीही ती व्यक्ती “सॉरी” म्हणण्यापासून दूर राहते, कारण आत कुठेतरी भीती असते की आपली किंमत कमी होईल.
मानसशास्त्रात attachment theory नावाचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत आहे. यानुसार लहानपणी आपल्याला मिळालेलं भावनिक सुरक्षिततेचं अनुभव आपल्या नातेसंबंधांवर प्रभाव टाकतात. ज्यांना लहानपणी सुरक्षित, समजून घेणारं वातावरण मिळालं, ते लोक चुका स्वीकारण्यात आणि माफी मागण्यात जास्त सहज असतात. पण ज्यांना सतत दुर्लक्ष, राग किंवा अस्थिर वागणूक मिळाली, त्यांना जवळीक आणि माफी या दोन्ही गोष्टी धोकादायक वाटू शकतात. “सॉरी” म्हणणं म्हणजे समोरच्याजवळ भावनिकदृष्ट्या उघडं पडणं, आणि ते काही लोकांना सहन होत नाही.
अहंकार हा एक वेगळा पण महत्त्वाचा घटक आहे. काही लोकांची self-esteem म्हणजेच स्वतःबद्दलची भावना खूप नाजूक असते. बाहेरून ते आत्मविश्वासू वाटतात, पण आतून ते सतत स्वतःला वाचवण्याच्या मोडमध्ये असतात. अशा लोकांसाठी “सॉरी” म्हणजे स्वतःच्या संरक्षण भिंतीला तडा देणं. त्यामुळे ते माफी मागण्याऐवजी शांत राहतात, चिडचिड करतात किंवा उलट समोरच्यालाच दोष देतात.
संशोधन असंही सांगतं की सॉरी म्हणणं ही एक भावनिक कौशल्य आहे. Emotional intelligence असलेले लोक आपल्या भावना ओळखतात, समोरच्याच्या भावना समजून घेतात आणि नात्याला प्राधान्य देतात. ज्यांची भावनिक बुद्धिमत्ता कमी असते, त्यांना आपल्या वागण्याचा दुसऱ्यावर होणारा परिणाम कळत नाही, किंवा कळूनही त्याला शब्दांत मांडणं जमत नाही. त्यामुळे ते “माझा हेतू तसा नव्हता” असं म्हणतात, पण “मला वाईट वाटतं” हे शब्द बाहेर येत नाहीत.
काही लोकांना वाटतं की एकदा सॉरी म्हटलं की समोरचा त्याचा गैरफायदा घेईल. “मी नेहमीच झुकतो”, “मीच कमी पडतो” अशी भीती त्यांना सतावत असते. विशेषतः ज्या नात्यांमध्ये आधीच सत्तेचं असमतोल आहे, तिथे माफी मागणं हे कमकुवतपणाचं लक्षण मानलं जातं. त्यामुळे लोक स्वतःला वाचवण्यासाठी सॉरी टाळतात.
संस्कृतीचाही यामध्ये मोठा वाटा आहे. आपल्या समाजात अनेकदा मुलांना असं शिकवलं जातं की “तू बरोबर असशील तर झुकायचं नाही”. मोठ्यांनी चूक मान्य करणं कमीच दाखवलं जातं. त्यामुळे “सॉरी” म्हणणं ही सवयच बनत नाही. जे आपण पाहत नाही, ते आपण शिकतही नाही.
मानसशास्त्रीय अभ्यास असं सांगतो की माफी मागणं म्हणजे स्वतःला दोषी ठरवणं नव्हे, तर नात्याला महत्त्व देणं. सॉरी म्हणणं हे कमजोरीचं नव्हे, तर मानसिक परिपक्वतेचं लक्षण आहे. जे लोक सॉरी म्हणू शकतात, ते स्वतःच्या चुका स्वीकारण्याइतके सुरक्षित असतात. त्यांना माहिती असतं की चूक झाली तरी आपली किंमत कमी होत नाही.
शेवटी, सॉरी म्हणणं कठीण वाटणं ही एक शिकलेली प्रतिक्रिया आहे. ती बदलता येऊ शकते. स्वतःच्या भावना समजून घेणं, चूक म्हणजे अपयश नाही हे स्वीकारणं, आणि नात्यांमध्ये सुरक्षितता निर्माण करणं या गोष्टींमुळे माफी मागणं सोपं होतं. “सॉरी” हा शब्द छोटा असला तरी त्यामध्ये मोठं भावनिक धैर्य दडलेलं असतं. आणि ते धैर्य प्रत्येक जण हळूहळू शिकू शकतो.
धन्यवाद.