खूप लोक आयुष्यात एक वाक्य सतत स्वतःला सांगत राहतात, “थोडा त्रास सहन केला पाहिजे.” नातेसंबंध असोत, नोकरी असो, कुटुंब असो किंवा समाज असो, सहनशीलता ही मोठी गोष्ट मानली जाते. पण मानसशास्त्र सांगते की प्रत्येक वेळी त्रास सहन करणं हे शहाणपणाचं लक्षण नसतं. काही वेळा त्रास सहन करण्यापेक्षा, त्रास देणाऱ्या गोष्टींना योग्य अंतर देणं हे मानसिक आरोग्यासाठी जास्त फायदेशीर ठरतं.
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार, सतत चालणारा मानसिक त्रास मेंदूवर खोल परिणाम करतो. आपला मेंदू धोका ओळखण्यासाठी बनलेला आहे. जेव्हा एखादी गोष्ट, व्यक्ती किंवा परिस्थिती आपल्याला वारंवार दुखावते, तेव्हा मेंदू सतत ‘अलर्ट मोड’ मध्ये राहतो. यामुळे स्ट्रेस हार्मोन म्हणजेच कोर्टिसोल वाढतं. दीर्घकाळ कोर्टिसोल वाढलेलं राहिलं, तर चिंता, चिडचिड, झोप न लागणं, थकवा, आत्मविश्वास कमी होणं असे परिणाम दिसायला लागतात.
बर्याच लोकांना वाटतं की “सहन केल्याने आपण मजबूत होतो.” काही अंशी हे खरं असलं, तरी मानसशास्त्र एक वेगळं चित्र दाखवतं. जेव्हा त्रास तात्पुरता असतो आणि त्यातून शिकण्याची संधी मिळते, तेव्हा सहन करणं उपयोगी ठरू शकतं. पण जेव्हा त्रास सतत चालू राहतो, आणि त्यातून ना समाधान मिळतं ना बदल, तेव्हा सहनशीलता ही हळूहळू स्वतःवर होणारा अन्याय बनते.
संशोधनात असं दिसून आलं आहे की जे लोक सतत टॉक्सिक नात्यांमध्ये अडकून राहतात, ते लोक स्वतःच्या गरजांकडे दुर्लक्ष करायला शिकतात. सुरुवातीला ते म्हणतात, “तो असा आहेच”, “ती बदलणार नाही”, “आपणच समजून घ्यायला हवं.” पण हळूहळू त्यांच्या स्वतःच्या भावना, इच्छा, सीमारेषा पुसट होत जातात. हेच पुढे जाऊन लो सेल्फ-एस्टीम आणि डिप्रेशनचं कारण बनू शकतं.
त्रास देणाऱ्या गोष्टींपासून अंतर ठेवणं म्हणजे पळ काढणं नाही, हे समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. मानसशास्त्रात याला “बाउंड्री सेटिंग” असं म्हणतात. म्हणजेच, स्वतःसाठी मानसिक, भावनिक आणि कधी कधी शारीरिक सीमारेषा आखणं. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती सतत आपल्याला कमी लेखत असेल, तर प्रत्येक वेळी त्याचं स्पष्टीकरण देत बसण्यापेक्षा, त्या व्यक्तीशी संवाद कमी करणं ही एक निरोगी बाउंड्री ठरू शकते.
संशोधन असंही सांगतं की सतत त्रास सहन करणारे लोक “लर्न्ड हेल्पलेसनेस” अनुभवतात. म्हणजेच, त्यांना असं वाटायला लागतं की काहीच बदलू शकत नाही, आपण काहीच करू शकत नाही. ही भावना खूप धोकादायक आहे. कारण यातून माणूस हळूहळू स्वतःच्या आयुष्यावरचा ताबा गमावतो. याउलट, जे लोक त्रास देणाऱ्या गोष्टींना अंतर देतात, ते स्वतःच्या निर्णयक्षमतेवर विश्वास ठेवायला शिकतात.
घरातली भांडणं, ऑफिसमधील राजकारण, एकतर्फी नाती, सतत तुलना करणारा समाज, या सगळ्या गोष्टी मानसिक त्रास देऊ शकतात. प्रत्येक वेळी “सहन करा” हा सल्ला दिला जातो. पण मानसशास्त्र विचारतं, “कशासाठी?” जर सहन केल्याने तुमचं मानसिक आरोग्य बिघडत असेल, आत्मसन्मान कमी होत असेल, आणि आयुष्यात आनंद उरत नसेल, तर अशा सहनशीलतेचा उपयोग काय?
अंतर ठेवणं म्हणजे लगेच सगळं तोडणं असंही नाही. कधी कधी अंतर हे मानसिक असतं. म्हणजे समोरचा काय बोलतोय याला मनावर न घेणं, प्रत्येक गोष्टीवर प्रतिक्रिया न देणं, स्वतःला सतत सिद्ध करण्याची गरज सोडणं. संशोधनानुसार, जे लोक भावनिक अंतर ठेवायला शिकतात, ते जास्त शांत, स्थिर आणि निर्णयक्षम असतात.
मानसिक आरोग्य तज्ञ सांगतात की “सेल्फ-प्रिझर्वेशन” म्हणजेच स्वतःचं रक्षण करणं, हे स्वार्थीपणाचं लक्षण नाही. उलट, स्वतःची काळजी न घेणारा माणूस दुसऱ्यांची नीट काळजी घेऊ शकत नाही. त्रास देणाऱ्या गोष्टींपासून अंतर ठेवणं म्हणजे स्वतःच्या मनाला सुरक्षित जागा देणं.
अनेक लोकांना भीती वाटते की अंतर ठेवलं तर लोक काय म्हणतील? आपल्याला कमकुवत समजतील का? पण संशोधन असं दाखवतं की स्वतःसाठी उभं राहणारे लोक आतून जास्त मजबूत असतात. ते प्रत्येकाला खूश ठेवण्याच्या नादात स्वतःला हरवत नाहीत. त्यांना हे कळलेलं असतं की प्रत्येक लढाई लढण्यासारखी नसते.
एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे सवय. आपण जर लहानपणापासून त्रास सहन करत आलो असू, तर तो आपल्याला नॉर्मल वाटायला लागतो. पण मानसशास्त्र सांगतं की नॉर्मल वाटणारी प्रत्येक गोष्ट निरोगी असेलच असं नाही. काही वेळा आपल्याला थांबून स्वतःला विचारायला लागतं, “हे खरंच मला योग्य आहे का?”
संशोधनानुसार, जे लोक त्रास देणाऱ्या गोष्टींना वेळेवर अंतर देतात, त्यांच्यात आत्मजाणीव जास्त असते. ते स्वतःच्या भावना ओळखतात, स्वीकारतात आणि त्यावर कृती करतात. हे लोक आयुष्यात जास्त समाधान अनुभवतात, जरी त्यांच्या आयुष्यात अडचणी असल्या तरी.
शेवटी, आयुष्य म्हणजे सतत सहन करण्याची परीक्षा नाही. आयुष्य म्हणजे शिकणं, बदलणं आणि स्वतःला जपणं. प्रत्येक त्रासातून शिकायला हवं, पण प्रत्येक त्रासात अडकून राहायला नको. काही गोष्टी सोडणं, काही लोकांपासून अंतर ठेवणं, आणि काही परिस्थिती बदलणं, हे मानसिकदृष्ट्या परिपक्वतेचं लक्षण आहे.
म्हणूनच, त्रास सहन करण्याला अंधपणे महान समजू नका. कधी कधी शांतपणे मागे हटणं, अंतर ठेवणं आणि स्वतःच्या मनाला प्राधान्य देणं, हेच खरं शहाणपण असतं. मानसिक आरोग्य टिकवायचं असेल, तर “सहनशीलता” आणि “स्वतःची काळजी” यामधला फरक ओळखणं खूप गरजेचं आहे.
धन्यवाद.