तिखट खाल्ल्यावर तोंड जळतं, डोळ्यात पाणी येतं, कधी कधी पोटातही आग लागल्यासारखं वाटतं. तरीसुद्धा पाणीपुरी, मिसळ, झणझणीत आमटी, तिखट चटणी किंवा लाल तिखट लावलेला पदार्थ लोक आवडीने खातात. काही जण तर म्हणतात, “तिखट नसेल तर जेवणाला चवच नाही.” प्रश्न असा पडतो की जिथे वेदना होतात, तिथे माणूस पुन्हा पुन्हा का जातो? याचं उत्तर आपल्या मेंदूच्या रचनेत, भावनांमध्ये आणि शिकलेल्या सवयींमध्ये दडलेलं आहे.
सर्वात आधी तिखट म्हणजे नेमकं काय, हे समजून घेऊ. मिरचीमध्ये कॅप्सायसिन नावाचं रसायन असतं. हे रसायन चव ओळखणाऱ्या पेशींवर नाही, तर वेदना ओळखणाऱ्या नर्व्हवर परिणाम करतं. आपल्या मेंदूला ते उष्णता आणि जळजळ असल्याचा सिग्नल देतं. म्हणजे तिखट खाणं ही चव नाही, तर एक प्रकारची वेदना आहे. म्हणूनच तिखट खाल्ल्यावर तोंड जळतं.
पण इथे गंमत अशी आहे की, मेंदू ही वेदना “खरी धोक्याची” म्हणून घेत नाही. कारण तिखटामुळे शरीराला प्रत्यक्ष इजा होत नाही, फक्त तसं भास होतं. यालाच मानसशास्त्रात “सुरक्षित वेदना” असं म्हणतात. जसं रोलर कोस्टरवर बसताना भीती वाटते, पण तरीही लोक ते एन्जॉय करतात. तिखट खाणंही तसंच आहे. धोका वाटतो, पण प्रत्यक्ष धोका नसतो.
आता दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे आनंद. वेदना झाली की शरीर आपोआप स्वतःला वाचवण्यासाठी एंडॉर्फिन नावाची रसायनं सोडतं. ही नैसर्गिक पेनकिलर असतात. त्यामुळे जळजळीनंतर एक प्रकारची मजा, हलकं वाटणं किंवा “किक” मिळते. म्हणूनच काही लोकांना खूप तिखट खाल्ल्यावर घाम आला, डोळ्यात पाणी आलं तरी शेवटी समाधान वाटतं. मेंदू त्या एंडॉर्फिनच्या अनुभवाशी तिखटपणाला जोडून टाकतो.
संशोधनात असंही आढळलं आहे की तिखट खाणं ही एक प्रकारची “सेन्सेशन सीकिंग” सवय असू शकते. म्हणजे ज्यांना नवीन अनुभव, थोडा धोका, थोडं वेगळं काहीतरी हवं असतं, ते लोक तिखट पदार्थांकडे जास्त आकर्षित होतात. रोजचं साधं जेवण कंटाळवाणं वाटतं, तेव्हा तिखट जेवण थोडा थरार देतं.
संस्कृती आणि सवय यांचाही यात मोठा वाटा आहे. लहानपणापासून घरात तिखट खाण्याची सवय लागली असेल, तर मेंदू ते “नॉर्मल” म्हणून स्वीकारतो. महाराष्ट्र, आंध्र, राजस्थानसारख्या भागात तिखट पदार्थ रोजच्या जेवणाचा भाग असतात. त्यामुळे शरीर हळूहळू त्या वेदनेला कमी प्रतिसाद देऊ लागतं. याला मानसशास्त्रात “हॅबिच्युएशन” म्हणतात. म्हणजे जे सुरुवातीला खूप जळजळ वाटतं, तेच पुढे सहनशील होतं.
पाणीपुरीसारख्या पदार्थांचं उदाहरण घेतलं तर त्यात फक्त तिखट नसतं. आंबट, गोड, खारट, थंड पाणी, कुरकुरीत पुरी, हे सगळे अनुभव एकत्र येतात. मेंदूला एकाच वेळी अनेक सेन्सरी सिग्नल मिळतात. त्यामुळे तिखटाची वेदना एकटी राहत नाही, ती मजेत मिसळून जाते. म्हणूनच पाणीपुरी खाल्ल्यावर “जळतंय” असं म्हणत लोक लगेच पुढची पुरी खातात.
भावनिक कारणंही तितकीच महत्त्वाची आहेत. अनेक लोक तिखट जेवण स्ट्रेस कमी करण्यासाठी खातात. तिखट खाल्ल्यावर शरीराचं लक्ष त्या जळजळीकडे जातं आणि मनातले इतर ताण, चिंता थोड्या वेळासाठी बाजूला पडतात. म्हणजे तिखट खाणं ही एक प्रकारची “डिस्ट्रॅक्शन” पद्धत ठरते. काही संशोधनात असं दिसून आलं आहे की स्ट्रेसमध्ये असलेले लोक जास्त चटपटीत, तिखट किंवा जंक फूडकडे झुकतात.
याशिवाय तिखट खाणं ही सामाजिक गोष्टही आहे. मित्रांसोबत मिसळ, पाणीपुरी, तिखट स्नॅक्स खाणं, “किती तिखट खातोस?” अशी चेष्टा, स्पर्धा, हे सगळं एकत्र येऊन आनंद वाढवतात. मेंदू त्या सामाजिक आनंदाशी तिखट अनुभव जोडतो. त्यामुळे एकट्याने जितकं तिखट खायला जड वाटेल, तितकं गटात मजेशीर वाटतं.
काही लोकांना असं वाटतं की तिखट खाल्ल्याने ताकद येते, भूक वाढते किंवा शरीर शुद्ध होतं. पारंपरिक समजुतींमध्ये तिखटाला वेगवेगळे अर्थ दिले गेले आहेत. संशोधनानुसार, तिखटामुळे चयापचय थोडा वाढू शकतो, घाम येतो, त्यामुळे शरीर थंड होण्यास मदत होते. उष्ण प्रदेशात तिखट खाण्याची सवय याच कारणामुळे वाढली असावी, असं काही अभ्यास सांगतात.
पण हे सगळं असूनही एक गोष्ट लक्षात ठेवणं महत्त्वाचं आहे. तिखट खाणं आवडणं वेगळं आणि अति तिखट खाणं वेगळं. काही लोक वेदनेचा आनंद इतका शोधतात की शरीराच्या संकेतांकडे दुर्लक्ष करतात. सतत पोट जळणं, अॅसिडिटी, गॅस, त्रास होऊनही तिखट खाणं ही सवय पुढे आरोग्य बिघडवू शकते. मानसशास्त्र सांगतं की आनंद आणि वेदना यांच्यातला तोल राखणं गरजेचं आहे.
शेवटी असं म्हणता येईल की तिखट खाण्याची आवड ही फक्त जिभेची गोष्ट नाही. ती मेंदू, भावना, सवयी, संस्कृती आणि सामाजिक अनुभव यांचं मिश्रण आहे. जिथे वेदना असते, तिथेच मेंदू आनंद शोधतो. म्हणूनच तोंड जळत असूनही हात पुन्हा पाणीपुरीकडे जातो. प्रश्न तिखट का आवडतं याचा नसून, आपण त्या वेदनेला किती समजून, किती मर्यादेत घेतो, याचा आहे.
धन्यवाद.