आपण अनेकदा ऐकतो की कोणतीही नवीन सवय लागायला फक्त २१ दिवस लागतात. जिमला जाणे असो, ध्यान करणे असो, लवकर उठणे असो किंवा मोबाईल कमी वापरणे असो. “२१ दिवस झाले की सवय लागते” हे वाक्य इतकं लोकप्रिय झालं आहे की ते जणू मानसशास्त्राचा नियमच आहे असं लोकांना वाटतं. पण खरंच विज्ञान असंच सांगतं का? मानसशास्त्रीय संशोधन काय म्हणतं, हे शांतपणे समजून घेऊया.
२१ दिवसांचा हा आकडा कुठून आला, याची सुरुवात १९६० च्या दशकात होते. डॉ. मॅक्सवेल माल्ट्झ नावाच्या प्लास्टिक सर्जनने आपल्या पुस्तकात एक निरीक्षण नोंदवलं होतं. त्यांनी सांगितलं की एखाद्या व्यक्तीला नवीन चेहरा मिळाल्यानंतर किंवा एखादा अवयव गमावल्यानंतर त्या बदलाशी जुळवून घ्यायला साधारण २१ दिवस लागतात. हे त्यांच्या रुग्णांवर केलेलं निरीक्षण होतं, प्रयोग नव्हे. पण पुढे अनेक लोकांनी या २१ दिवसांच्या निरीक्षणाला “सवय लागण्याचा नियम” म्हणून मांडायला सुरुवात केली.
समस्या इथेच सुरू होते. निरीक्षण आणि वैज्ञानिक निष्कर्ष यामध्ये मोठा फरक असतो. डॉ. माल्ट्झ यांनी कुठेही असं सांगितलं नव्हतं की प्रत्येक सवय नेमकी २१ दिवसांत लागते. पण हे वाक्य इतकं सोपं आणि आशादायक होतं की ते लोकांच्या मनात घट्ट बसलं.
आधुनिक मानसशास्त्रीय संशोधन मात्र वेगळी गोष्ट सांगतं. २००९ मध्ये युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडनमध्ये झालेल्या एका महत्त्वाच्या अभ्यासात ९६ लोकांचा अभ्यास केला गेला. त्यांना रोज एक छोटी सवय पाळायला सांगितली गेली, जसं की जेवणानंतर फळ खाणे किंवा सकाळी चालायला जाणे. संशोधकांनी पाहिलं की सवय आपोआप होण्यासाठी सरासरी ६६ दिवस लागले. काही लोकांना १८ दिवस लागले, तर काहींना २५० दिवसांपर्यंत वेळ लागला.
याचा अर्थ काय? याचा अर्थ असा की सवय लागण्याचा कालावधी प्रत्येक व्यक्तीसाठी वेगळा असतो. तो त्या सवयीच्या प्रकारावर, व्यक्तीच्या मानसिकतेवर, वातावरणावर आणि सातत्यावर अवलंबून असतो. २१ दिवस हा फक्त एक सोपा आकडा आहे, पण तो सार्वत्रिक सत्य नाही.
सवय म्हणजे नेमकं काय, हे समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. मानसशास्त्रात सवय म्हणजे अशी कृती जी वारंवार केल्यामुळे मेंदूला कमी ऊर्जा लागते. सुरुवातीला प्रत्येक नवीन कृतीसाठी आपल्याला जाणीवपूर्वक प्रयत्न करावे लागतात. मेंदूला नवीन मार्ग तयार करावे लागतात. पण तीच कृती वारंवार झाली की मेंदू म्हणतो, “हे आपण आधी केलं आहे” आणि मग ती कृती आपोआप व्हायला लागते.
मेंदूतील बॅसल गॅंग्लिया नावाचा भाग सवयींमध्ये मोठी भूमिका बजावतो. हा भाग आपल्या रोजच्या सवयी, हालचाली आणि पॅटर्न्स साठवतो. त्यामुळे एकदा सवय तयार झाली की ती बदलणं कठीण होतं आणि टिकवणं सोपं होतं.
इथे आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यावी लागते. सवय आणि दिनचर्या यात फरक आहे. एखादी गोष्ट आपण २१ दिवस केली म्हणजे ती सवय झालीच असं नाही. कधी कधी ती फक्त प्रयत्नपूर्वक पाळलेली दिनचर्या असते. सवय तेव्हा म्हणता येते, जेव्हा त्या गोष्टीसाठी स्वतःला जबरदस्ती करावी लागत नाही.
उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती २१ दिवस सकाळी चालायला जाते. पण २२व्या दिवशी ती सहज म्हणते, “आज नको.” याचा अर्थ चालणं अजून सवय बनलेली नाही. कारण सवय असेल तर न गेल्यावर अस्वस्थ वाटतं.
संशोधन असंही सांगतं की सवयी तुटतात आणि पुन्हा जुळतात. एक दिवस चुकला म्हणजे सवय मोडली असं होत नाही. अनेक लोक इथेच हार मानतात. “आज जमलं नाही, म्हणजे मी अपयशी” अशी भावना येते. पण मानसशास्त्र सांगतं की सातत्य परिपूर्णतेपेक्षा जास्त महत्त्वाचं आहे.
सवय लावण्यासाठी स्वतःला दोष देण्यापेक्षा वातावरण बदलणं जास्त उपयोगाचं ठरतं. उदाहरणार्थ, मोबाईल कमी वापरायचा असेल तर फक्त इच्छाशक्तीवर अवलंबून राहण्यापेक्षा नोटिफिकेशन बंद करणं, मोबाईल दूर ठेवणं, किंवा झोपताना दुसऱ्या खोलीत ठेवणं जास्त परिणामकारक ठरतं. संशोधनात हे स्पष्ट दिसतं की सवयी वातावरणावर खूप अवलंबून असतात.
२१ दिवसांचा गैरसमज लोकांना मानसिक दडपण देतो. “२१ दिवस झाले तरी सवय लागली नाही म्हणजे माझ्यात काहीतरी कमतरता आहे” अशी भावना निर्माण होते. प्रत्यक्षात ही प्रक्रिया हळू, वैयक्तिक आणि चढउतारांची असते. कोणीही यामध्ये परिपूर्ण नसतं.
सवय लावण्यासाठी लहान पावलं खूप महत्त्वाची असतात. रोज एक तास व्यायाम करण्यापेक्षा रोज पाच मिनिटे हालचाल करणं जास्त टिकतं. मानसशास्त्र याला “small wins” असं म्हणतं. लहान यश मेंदूला सकारात्मक संकेत देतात आणि सवय टिकण्याची शक्यता वाढते.
तसंच, सवयींना भावना जोडल्या की त्या लवकर टिकतात. केवळ “हे चांगलं आहे” यापेक्षा “हे केल्यावर मला हलकं वाटतं” अशी भावना तयार झाली की मेंदू त्या सवयीला महत्त्व देतो.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी. सवय लागणं ही स्पर्धा नाही. कुणाला ३० दिवस लागतात, कुणाला ९०, कुणाला त्याहून जास्त. यात योग्य किंवा अयोग्य असं काही नाही. २१ दिवस हा आकडा प्रेरणा देण्यासाठी ठीक आहे, पण तो मोजमापासाठी वापरू नये.
म्हणून पुढच्या वेळी “२१ दिवस झाले की सवय लागते” असं ऐकलं, तर थोडं थांबा. स्वतःला वेळ द्या. सातत्य ठेवा, स्वतःशी सौम्य राहा आणि प्रक्रिया समजून घ्या. मानसशास्त्र असं सांगतं की सवय लागते, पण तिचा वेग प्रत्येकाचा वेगळा असतो. आणि ते पूर्णपणे ठीक आहे.
धन्यवाद.