“तू या ड्रेसमध्ये छान दिसतेस” हे वाक्य अनेक नात्यांमध्ये अगदी सहजपणे ऐकू येतं. कधी ते मनापासून असतं, तर कधी थोडंसं बदललेलं, सजवलेलं किंवा पूर्ण खरं नसलेलंही असू शकतं. अशा छोट्या खोट्यांना आपण खोटं म्हणायचं की नातं टिकवण्यासाठी केलेली तडजोड, हा प्रश्न मानसशास्त्रात खूप अभ्यासला गेला आहे. कारण बहुतेक माणसं मुद्दाम कोणाला फसवण्यासाठी नाही, तर नातं बिघडू नये म्हणून अशी वाक्य बोलतात.
मानसशास्त्र सांगतं की माणूस हा मूलतः सामाजिक प्राणी आहे. आपल्याला स्वीकार हवा असतो, जोडलेपणाची भावना हवी असते आणि समोरच्या व्यक्तीच्या भावनांना धक्का लागू नये असं वाटत असतं. अशा वेळी सत्य आणि नात्याची सुरक्षितता यामध्ये संघर्ष निर्माण होतो. उदाहरणार्थ, समोरची व्यक्ती एखादा ड्रेस घालून आनंदाने विचारते की मी कशी दिसतेय, तेव्हा तिला खरं ऐकायचं आहे की तिला खात्री हवी आहे, हे आपण नकळत ओळखतो. अनेक वेळा आपलं उत्तर तिच्या आत्मविश्वासावर परिणाम करू शकतं, हे आपल्याला माहीत असतं. त्यामुळे आपण थोडं बदललेलं सत्य निवडतो.
संशोधनानुसार अशा छोट्या खोट्यांना “white lies” असं म्हटलं जातं. या खोट्यांचा उद्देश स्वतःचा फायदा नसून समोरच्याच्या भावना जपणं हा असतो. नातेसंबंधात भावनिक सुरक्षितता खूप महत्त्वाची असते. जर प्रत्येक वेळी कटू सत्य सांगितलं गेलं, तर नात्यात तणाव, भीती आणि अंतर वाढू शकतं. म्हणून मेंदू आपल्याला कधी कधी सांगतो की इथे पूर्ण सत्य गरजेचं नाही, इथे सहानुभूती गरजेची आहे.
मानसशास्त्रात “social harmony” म्हणजेच सामाजिक समतोल हा एक महत्त्वाचा घटक मानला जातो. आपण समाजात राहत असल्यामुळे प्रत्येक भावना, प्रत्येक मत तसंच व्यक्त करणं व्यवहार्य नसतं. नातेसंबंध टिकवण्यासाठी आपण शब्द निवडतो, टोन बदलतो आणि कधी कधी थोडं खोटंही बोलतो. हे खोटं अनेकदा स्वतःला वाचवण्यासाठी नसून नात्याला वाचवण्यासाठी असतं.
यामागे भीतीही असते. सत्य सांगितल्याने समोरची व्यक्ती दुखावेल, रागावेल, आपल्यापासून दूर जाईल अशी भीती मनात असते. विशेषतः जवळच्या नात्यांमध्ये ही भीती जास्त तीव्र असते. जोडीदार, मित्र किंवा कुटुंबातील व्यक्ती यांच्याशी आपलं भावनिक गुंतवणूक जास्त असते. त्यामुळे त्यांच्या चेहऱ्यावर नाराजी पाहणं आपल्याला सहन होत नाही. म्हणून आपण खरं माहीत असूनही ते पूर्णपणे व्यक्त करत नाही.
संशोधन असंही सांगतं की माणूस नेहमीच वस्तुनिष्ठ सत्य शोधत नसतो. अनेक वेळा आपल्याला भावनिक सत्य हवं असतं. म्हणजे मला खरंच छान दिसतंय का यापेक्षा मला चांगलं वाटायला हवं, हा विचार जास्त प्रभावी ठरतो. अशा वेळी “तू छान दिसतेस” हे वाक्य त्या व्यक्तीच्या मनःस्थितीसाठी औषधासारखं काम करतं. ते तिचा आत्मविश्वास वाढवतं, तिचा मूड सुधारतं आणि नात्यात सकारात्मकता निर्माण करतं.
मात्र मानसशास्त्र हेही सांगतं की सतत खोटं बोलणं, जरी ते छोटे असलं तरी, धोकादायक ठरू शकतं. कारण हळूहळू नात्यातील प्रामाणिकपणा कमी होतो. समोरची व्यक्ती आपल्याला खरं सांगितलं जात नाही, अशी भावना निर्माण करू शकते. म्हणूनच इथे संतुलन महत्त्वाचं आहे. नातं टिकवण्यासाठी खोटं बोलणं आणि नातं प्रामाणिक ठेवण्यासाठी सत्य सांगणं यामधली मधली वाट शोधणं गरजेचं आहे.
काही संशोधन असंही सूचित करतं की सत्य कसं सांगितलं जातं हे सत्यापेक्षा जास्त महत्त्वाचं असतं. “तू या ड्रेसमध्ये छान दिसतेस” असं थेट खोटं बोलण्याऐवजी “हा रंग तुला सूट करतो” किंवा “तुझा आत्मविश्वास छान दिसतोय” असं बोलणं अधिक प्रामाणिक आणि कमी दुखावणारं ठरू शकतं. यामुळे पूर्ण खोटंही बोललं जात नाही आणि समोरच्याच्या भावना देखील जपल्या जातात.
लहानपणापासूनच आपल्याला शिकवलं जातं की चांगलं बोला, कोणाला दुखवू नका. ही शिकवण आपल्या मनात इतकी खोलवर बसते की मोठेपणीही तीच पद्धत वापरली जाते. त्यामुळे नातेसंबंधांमध्ये आपण सत्य फिल्टर करून बोलतो. हे पूर्णपणे चुकीचं आहे असं मानसशास्त्र म्हणत नाही, पण याची जाणीव असणं महत्त्वाचं आहे.
शेवटी प्रश्न असा नाही की आपण छोटे खोटे का बोलतो, तर आपण ते कधी आणि का बोलतो हे समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. जर खोटं बोलणं केवळ समोरच्याला आनंदी ठेवण्यासाठी आणि नात्यात उब निर्माण करण्यासाठी असेल, तर ते मानवी स्वभावाचा भाग आहे. पण जर ते स्वतःच्या सोयीसाठी, सत्य टाळण्यासाठी किंवा नात्यातील खरी समस्या दडपण्यासाठी असेल, तर ते हळूहळू नातं कमकुवत करू शकतं.
“तू या ड्रेसमध्ये छान दिसतेस” हे वाक्य कधी कधी फक्त कपड्यांबद्दल नसतं, तर नात्याबद्दल असतं. ते सांगतं की मला तुझ्या भावनांची काळजी आहे, मला आपलं नातं महत्त्वाचं वाटतं. मानसशास्त्राच्या दृष्टीने हेच कारण आहे की आपण नातेसंबंध टिकवण्यासाठी कधी कधी छोटे खोटे बोलतो. कारण माणूस सत्यावर नाही, तर नात्यावर जगतो.
धन्यवाद.