आपल्याला कधी कधी अचानक असं वाटतं की सगळे लोक माझ्याकडेच बघत आहेत. मी कसा दिसतोय, काय करत आहे, काही चूक तर नाही ना, लोक माझ्याबद्दल काय विचार करत असतील? हा अनुभव खूप सामान्य आहे. बहुतेक लोकांना आयुष्यात कधी ना कधी अशी भावना येते. मानसशास्त्र या अनुभवाकडे केवळ कल्पना किंवा कमकुवतपणा म्हणून पाहत नाही, तर त्यामागे काही ठोस मानसिक प्रक्रिया आहेत असं सांगतं.
मानसशास्त्रात याला “स्पॉटलाइट इफेक्ट” असं म्हटलं जातं. म्हणजेच आपण स्वतःला एका तेजस्वी प्रकाशाखाली उभं असल्यासारखं समजतो. जसं स्टेजवर उभा असलेला कलाकार सगळ्यांच्या नजरेत असतो, तसंच आपल्यालाही वाटतं की आपण सगळ्यांच्या लक्षात आहोत. पण संशोधन सांगतं की प्रत्यक्षात लोक आपल्याकडे जितकं लक्ष देत आहेत असं आपण समजतो, तितकं ते देत नाहीत.
हे असं का होतं? कारण माणूस स्वतःच्या आयुष्याचा केंद्रबिंदू स्वतःलाच मानतो. आपले विचार, भावना, चुका, भीती आपल्याला खूप स्पष्ट दिसतात. त्यामुळे आपल्याला वाटतं की त्या सगळ्या गोष्टी इतरांनाही तितक्याच स्पष्ट दिसत असतील. पण प्रत्येक माणूस स्वतःच्या विचारांमध्ये आणि समस्यांमध्ये इतका गुंतलेला असतो की दुसऱ्याकडे पाहायला त्याच्याकडे फारशी मानसिक ऊर्जा उरत नाही.
सामाजिक परिस्थितीत ही भावना जास्त तीव्र होते. उदाहरणार्थ, गर्दीमध्ये चालताना, नवीन कॉलेजमध्ये पहिल्या दिवशी, ऑफिसमध्ये प्रेझेंटेशन देताना, किंवा एखादी चूक झाल्यावर. अशा वेळी आपली आत्मजाणीव वाढते. आपण स्वतःला बाहेरून पाहायला लागतो. मानसशास्त्रात याला “सेल्फ कॉन्शसनेस” म्हणतात. जेव्हा ही जाणीव वाढते, तेव्हा “सगळे माझ्याकडेच बघत आहेत” अशी भावना निर्माण होते.
किशोरवयात ही भावना विशेषतः जास्त दिसते. संशोधन सांगतं की किशोरवयात मेंदूचा तो भाग जास्त सक्रिय असतो जो सामाजिक स्वीकार, मान्यता आणि इतरांचं मत यावर लक्ष केंद्रित करतो. त्यामुळे तरुणांना असं वाटणं खूप सामान्य आहे की लोक सतत आपल्याकडे पाहत आहेत, आपल्यावर चर्चा करत आहेत, आपल्याला जज करत आहेत. यालाच मानसशास्त्रात “इमॅजिनरी ऑडियन्स” असंही म्हटलं जातं. म्हणजेच प्रत्यक्षात नसलेलं, पण मनात तयार झालेलं प्रेक्षकांचं समूह.
कमी आत्मविश्वास असलेल्या लोकांना ही भावना जास्त येते. जेव्हा आपल्याला स्वतःबद्दल शंका असते, आपली किंमत कमी वाटते, तेव्हा आपण इतरांच्या नजरेतून स्वतःला पाहायला लागतो. “मी पुरेसा चांगला आहे का?”, “मी वेडा दिसतोय का?”, “मी काहीतरी चुकीचं बोललो का?” असे प्रश्न सतत मनात फिरत राहतात. त्यामुळे इतर लोक आपल्याकडे लक्ष देत आहेत असा भास होतो.
सामाजिक भीती, म्हणजेच सोशल अँक्सायटी असलेल्या लोकांमध्ये ही भावना अधिक तीव्र असते. संशोधनानुसार, सोशल अँक्सायटीमध्ये माणूस सतत स्वतःच्या वागणुकीवर, देहबोलीवर, आवाजावर लक्ष ठेवतो. या अतिलक्षामुळे त्याला वाटतं की इतर लोकही तेच बारकाईने पाहत असतील. पण प्रत्यक्षात बहुतेक लोक स्वतःच्या बोलण्यात, फोनमध्ये किंवा विचारांमध्ये व्यस्त असतात.
माध्यमांचाही यावर परिणाम होतो. सोशल मीडियामुळे आपण सतत लोकांच्या प्रतिक्रियांना सामोरे जातो. लाईक्स, कमेंट्स, व्ह्यूज यामुळे आपल्याला वाटायला लागतं की लोक सतत आपल्याला पाहत आहेत आणि मोजत आहेत. हळूहळू ही सवय प्रत्यक्ष आयुष्यातही येते. आपण स्वतःचं आयुष्य एखाद्या कॅमेऱ्याच्या नजरेतून पाहायला लागतो.
मानसशास्त्रीय प्रयोगांमध्ये असं आढळलं आहे की लोक स्वतःच्या चुका खूप मोठ्या वाटतात. उदाहरणार्थ, कपड्यावर डाग लागलेला असताना आपल्याला वाटतं की सगळे तोच डाग पाहत आहेत. पण जेव्हा इतरांना विचारलं जातं, तेव्हा बहुतेकांना तो डाग लक्षातही आलेला नसतो. यावरून असं स्पष्ट होतं की आपण स्वतःकडे जितकं लक्ष देतो, तितकं इतर लोक देत नाहीत.
ही भावना पूर्णपणे चुकीची आहे असं नाही. माणूस हा सामाजिक प्राणी आहे. इतरांचं मत आपल्यासाठी महत्त्वाचं असणं नैसर्गिक आहे. समस्या तेव्हा होते जेव्हा ही भावना इतकी वाढते की आपलं वागणं, निर्णय आणि आनंद यावर तिचा परिणाम होतो. सतत “लोक काय म्हणतील” या विचारात अडकून राहिलं तर आपली स्वाभाविकता कमी होते.
यावर मानसशास्त्र काही सोपे उपाय सुचवतं. पहिला उपाय म्हणजे लक्ष बाहेर वळवणं. आपण सतत स्वतःकडे लक्ष ठेवतो तेव्हा ही भावना वाढते. पण जेव्हा आपण समोरच्या कामावर, संवादावर किंवा आजूबाजूच्या गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा “सगळे माझ्याकडेच बघत आहेत” हा विचार कमी होतो.
दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे वास्तवाची तपासणी. स्वतःला प्रश्न विचारणं उपयुक्त ठरतं. खरंच सगळे लोक माझ्याकडेच पाहत आहेत का? याआधी असं घडलंय का की लोकांनी मला थांबवून काही सांगितलं? बहुतेक वेळा उत्तर नाही असंच मिळतं.
तिसरा उपाय म्हणजे स्वतःशी सौम्य राहणं. आपण सगळे माणूस आहोत, चुका करतो, विचित्र वाटतो, घाबरतो. हे सगळं मानवी आहे. आपण स्वतःला सतत जज केलं, तर इतर लोकही तसंच करत असतील असं वाटणं स्वाभाविक आहे. पण स्वतःला स्वीकारलं, तर इतरांच्या नजरेची भीती कमी होते.
शेवटी, “सगळे माझ्याकडेच बघत आहेत” ही भावना आपल्या मनाची एक युक्ती आहे. ती आपल्याला सुरक्षित ठेवण्यासाठी, समाजात जुळवून घेण्यासाठी तयार झाली आहे. पण ती नेहमीच खरी असेल असं नाही. हे समजून घेतलं की आपल्याला हलकं वाटायला लागतं. कारण सत्य हेच असतं की बहुतेक लोक स्वतःच्या आयुष्यात इतके गुंतलेले असतात की आपल्याकडे बघायला त्यांना फारसा वेळच नसतो.
धन्यवाद.