आपण कधी अनुभव घेतला असेल. एखादा वास आला आणि क्षणार्धात आपण भूतकाळात गेलो. लहानपणीच्या आजीच्या घराची आठवण, शाळेच्या डब्याचा वास, पहिल्या पावसात मातीचा सुगंध, एखाद्या व्यक्तीचा परफ्युम. हे सगळं अचानक मनात उफाळून येतं आणि त्या आठवणी फक्त आठवत नाहीत तर पुन्हा जगल्यासारख्या वाटतात. मानसशास्त्र आणि मेंदूविज्ञान यामागचं कारण स्पष्ट सांगतं.
वास आणि मेंदूचा थेट संबंध
मानवी मेंदूमध्ये वास ओळखणारी प्रणाली म्हणजेच olfactory system ही इतर इंद्रियांपेक्षा वेगळी आहे. डोळे, कान, त्वचा यांच्याद्वारे मिळणारी माहिती आधी मेंदूच्या विश्लेषणाच्या भागातून जाते. पण वासाची माहिती थेट मेंदूच्या भावनिक भागात पोहोचते.
वासाचा संबंध दोन महत्त्वाच्या भागांशी असतो
- Amygdala – भावनांचं केंद्र
- Hippocampus – आठवणी साठवण्याचं केंद्र
म्हणजे वास आला की तो आधी भावना आणि आठवणींना स्पर्श करतो, तर्क किंवा विचारांना नाही.
म्हणूनच वासाने आठवणी जास्त तीव्र होतात
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार, वासाशी जोडलेल्या आठवणी इतर आठवणींपेक्षा जास्त भावनिक असतात. एखादी गोष्ट पाहून किंवा ऐकून आठवण येते, पण वासाने आलेली आठवण जास्त खोलवर झोंबते. कारण ती थेट भावनिक स्मृतीतून येते.
उदाहरणार्थ
लहानपणी आजारी असताना औषधाचा वास. आज तोच वास आला तरी शरीरात थोडी अस्वस्थता जाणवते. कारण मेंदूला तो वास म्हणजे त्या काळातील भावना, भीती, वेदना आठवतात.
वास आणि स्मृती का घट्ट जोडल्या जातात?
लहान वयात मेंदू खूप संवेदनशील असतो. त्या काळात जे वास अनुभवले जातात, ते खोलवर साठतात. आईच्या पदराचा वास, घरातील स्वयंपाकघर, पावसात भिजलेली माती. त्या वेळी मेंदू त्या वासासोबत भावना, वातावरण आणि अनुभव एकत्र साठवतो.
नंतर आयुष्यात कधी तोच वास आला की संपूर्ण अनुभव पुन्हा जागा होतो.
हे का अचानक घडतं?
वासामुळे आठवण येताना आपण आधी तयार नसतो. कारण आपण वास ओळखण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न करत नाही. तो सहज येतो. त्यामुळे आठवणही अचानक उफाळते.
मानसशास्त्रात याला involuntary memory म्हणतात. म्हणजे न बोलावता येणारी आठवण. अशा आठवणी बहुतेक वेळा वासामुळेच जाग्या होतात.
सुखद आणि वेदनादायक आठवणी दोन्ही का जाग्या होतात?
वास स्वतः चांगला किंवा वाईट नसतो. तो ज्या अनुभवाशी जोडलेला असतो, तशी भावना जागी होते.
- बालपणातील आनंदी अनुभव असतील तर तो वास सुख देतो
- त्रासदायक अनुभव असतील तर तो वास अस्वस्थ करतो
यामुळेच काही लोकांना एखादा परफ्युम खूप आवडतो, तर काहींना तोच वास सहन होत नाही.
ट्रॉमा आणि वासाचा संबंध
मानसिक आघात अनुभवलेल्या व्यक्तींमध्ये वास फार तीव्र प्रतिक्रिया निर्माण करू शकतो. PTSD वर झालेल्या संशोधनात दिसतं की, युद्ध, अपघात, हिंसा यांच्याशी जोडलेले वास त्या व्यक्तीला पुन्हा त्या अवस्थेत नेऊ शकतात.
कारण त्या वासाने amygdala लगेच सक्रिय होते आणि मेंदूला वाटतं की धोका पुन्हा समोर आहे.
म्हणूनच काही वास मनःशांती देतात
लॅव्हेंडर, चंदन, अगरबत्ती, ओल्या मातीचा वास. हे वास अनेकांना शांत करतात. कारण त्यांच्याशी सुरक्षितता, आराम, घरपण या भावना जोडलेल्या असतात.
अरोमाथेरपी याच तत्त्वावर आधारित आहे. योग्य वास मेंदूतील ताण कमी करणारे रसायनं सक्रिय करतो.
आपण याचा उपयोग कसा करू शकतो?
मानसशास्त्र सांगतं की वासाचा उपयोग स्वतःच्या भावनिक आरोग्यासाठी करता येतो.
- अभ्यास करताना विशिष्ट सौम्य वास वापरल्यास लक्ष वाढू शकतं
- ध्यान किंवा विश्रांतीसाठी शांत करणारे वास वापरता येतात
- आवडत्या आठवणी जोडलेला वास तणावाच्या वेळी उपयोगी पडतो
हे सगळं मेंदूच्या associative memory वर आधारित आहे.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
वास म्हणजे फक्त सुगंध नाही. तो आपल्या आयुष्याचा संग्रह असतो. आपण कुठे होतो, कसे होतो, काय अनुभवलं हे सगळं एका क्षणात उघडणारं दार म्हणजे वास.
म्हणूनच काही वेळा डोळे ओले होतात, हसू येतं किंवा मन शांत होतं. त्या वासामुळे नाही, तर त्या वासाने जाग्या झालेल्या आठवणींमुळे.
आपण भूतकाळ विसरलो असं वाटत असलं, तरी तो आपल्या मेंदूत सुरक्षित साठवलेला असतो. आणि कधी, कुठे, कोणत्या वासाने तो बाहेर येईल, हे आपल्यालाही माहीत नसतं.
धन्यवाद.