सहन करणारे लोक स्वतःच्या गरजा ओळखणं बंद करतात, हे वाक्य साधं वाटत असलं तरी त्यामागे खोल मानसशास्त्रीय प्रक्रिया आहे. अनेक लोक आयुष्यभर “जाऊ दे”, “काय फरक पडतो”, “आपणच adjust करू” असं म्हणत जगत राहतात. बाहेरून ते शांत, समजूतदार आणि सहनशील वाटतात. पण आतल्या आत त्यांच्या मनात थकवा, राग, दुःख आणि एकटेपणा साठत जातो. मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की सतत सहन करणं ही ताकद नसून अनेक वेळा ती स्वतःपासून दूर जाण्याची सुरुवात असते.
लहानपणापासूनच अनेकांना शिकवलं जातं की जास्त मागणं चुकीचं आहे, स्वतःचा विचार करणं म्हणजे स्वार्थीपणा, आणि इतरांसाठी स्वतःला मागे ठेवणं हे चांगलं लक्षण आहे. अशा वातावरणात वाढलेली मुलं हळूहळू स्वतःच्या भावना, गरजा आणि इच्छा दडपायला शिकतात. संशोधनानुसार, ज्या मुलांना वारंवार “तू समजूतदार आहेस”, “तू adjust करतोस” असं म्हटलं जातं, त्यांना मोठेपणी स्वतःच्या गरजा व्यक्त करणं कठीण जातं. कारण त्यांच्या मनात एक ठाम समज तयार झालेली असते की आपल्याला जे वाटतं ते महत्त्वाचं नाही.
मानसशास्त्रात याला emotional suppression म्हणजेच भावना दाबून ठेवणं असं म्हटलं जातं. सुरुवातीला हे सोपं वाटतं. वाद टळतात, नात्यांमध्ये तणाव दिसत नाही, आणि समोरच्याला त्रास होत नाही. पण दीर्घकाळ हेच वर्तन केल्यामुळे मेंदू हळूहळू स्वतःच्या संकेतांकडे दुर्लक्ष करायला शिकतो. भूक लागली आहे, विश्रांती हवी आहे, आदराची गरज आहे, किंवा दुखावल्याचं वाटतंय, हे सगळे संकेत मन दाबून टाकतं. एका टप्प्यानंतर व्यक्तीला स्वतःलाच कळत नाही की मला नक्की काय हवं आहे.
संशोधन सांगतं की सतत सहन करणाऱ्या लोकांमध्ये anxiety आणि depressionचा धोका जास्त असतो. कारण त्यांच्या आत साचलेला राग आणि दुःख व्यक्त होण्याऐवजी शरीरात आणि मनात ताणाच्या रूपात राहतो. काही लोकांना सतत थकवा जाणवतो, झोप लागत नाही, डोकेदुखी किंवा पोटाचे त्रास सुरू होतात. हे सगळं psychosomatic symptoms म्हणजेच मानसिक ताणाचे शारीरिक परिणाम असू शकतात. शरीर आपल्याशी बोलत असतं, पण आपण ऐकायला तयार नसतो.
सहन करणारे लोक अनेकदा boundaries म्हणजेच वैयक्तिक मर्यादा ठरवू शकत नाहीत. कोण कुठपर्यंत येऊ शकतं, काय स्वीकारायचं आणि काय नाही, हे स्पष्ट नसलं की इतर लोक नकळत आपल्यावर जास्त अपेक्षा लादतात. संशोधनात दिसून आलं आहे की boundary setting न करता सतत “हो” म्हणणारे लोक burnout म्हणजेच मानसिक थकव्याला जास्त बळी पडतात. कारण ते देतच राहतात, पण स्वतःला recharge करण्यासाठी काहीच घेत नाहीत.
अशा लोकांना अनेकदा असं वाटतं की जर मी माझ्या गरजा सांगितल्या तर लोक मला सोडून जातील, मला नकार देतील, किंवा मी वाईट ठरेन. हा fear of rejection लहानपणीच्या अनुभवांतून तयार झालेला असतो. मानसशास्त्र सांगतं की ज्यांना भावनिक सुरक्षितता मिळाली नाही, ते मोठेपणी सुरक्षित राहण्यासाठी स्वतःला लहान करतात. ते संघर्ष टाळण्यासाठी स्वतःच्या भावना बाजूला ठेवतात.
हळूहळू याचा परिणाम self-worth म्हणजेच स्वतःच्या किमतीवर होतो. जेव्हा आपण स्वतःलाच महत्त्व देत नाही, तेव्हा इतरांनीही आपल्याला तसंच वागवणं स्वाभाविक होतं. संशोधनानुसार, low self-worth असलेल्या लोकांना toxic relationshipsमध्ये अडकण्याची शक्यता जास्त असते. कारण त्यांना जे थोडंसं प्रेम किंवा लक्ष मिळतं, तेच पुरेसं वाटतं. त्यांना जास्त अपेक्षा ठेवण्याचा अधिकार आहे, ही भावना त्यांच्या मनातच नसते.
महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे सहन करणं आणि सहनशील असणं यात फरक आहे. सहनशील माणूस स्वतःच्या भावना ओळखतो, पण परिस्थिती पाहून संयम ठेवतो. तर सतत सहन करणारा माणूस स्वतःच्या भावना ओळखायलाच बंद करतो. मानसशास्त्रीय अभ्यास सांगतो की emotional awareness म्हणजेच भावना ओळखण्याची क्षमता ही मानसिक आरोग्यासाठी खूप महत्त्वाची आहे. जे लोक स्वतःला “मला काय वाटतंय” हा प्रश्न विचारत नाहीत, ते स्वतःपासूनच तुटत जातात.
बदलाची सुरुवात खूप लहान गोष्टींपासून होते. संशोधनानुसार, रोज स्वतःला थोडा वेळ देऊन “आज मला काय हवं होतं?” असा प्रश्न विचारणं उपयोगी ठरतं. सुरुवातीला उत्तर मिळणार नाही, आणि ते ठीक आहे. कारण जेव्हा आपण बराच काळ स्वतःकडे दुर्लक्ष केलेलं असतं, तेव्हा मनाला पुन्हा बोलायला वेळ लागतो. हळूहळू भूक, थकवा, नाराजी, आनंद, या सगळ्या भावना स्पष्ट होऊ लागतात.
गरजा व्यक्त करणं म्हणजे भांडण करणं नाही, हे समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. मानसशास्त्र सांगतं की assertive communication म्हणजेच शांत, स्पष्ट आणि आदराने बोलणं ही कौशल्य आहे, आणि ती शिकता येते. “मला हे कठीण वाटतंय”, “मला थोडा वेळ हवा आहे”, “हे मला मान्य नाही” अशी वाक्यं वापरणं म्हणजे स्वार्थीपणा नाही, तर स्वतःची जबाबदारी घेणं आहे.
शेवटी, सहन करणारे लोक स्वतःच्या गरजा ओळखणं बंद करतात, पण त्या गरजा नाहीशा होत नाहीत. त्या आत साठत राहतात आणि वेगवेगळ्या रूपात बाहेर येतात. कधी आजाराच्या रूपात, कधी नात्यांतील दुराव्याच्या रूपात, तर कधी स्वतःबद्दलच्या रागाच्या रूपात. मानसशास्त्र आपल्याला हेच शिकवतं की स्वतःकडे दुर्लक्ष करून कुठलंच नातं टिकत नाही, अगदी स्वतःच्याशी असलेलं नातंसुद्धा नाही.
म्हणून सहन करण्यापेक्षा स्वतःला समजून घेणं, ऐकणं आणि गरजा ओळखणं ही खरी मानसिक ताकद आहे. कारण जेव्हा आपण स्वतःशी प्रामाणिक होतो, तेव्हाच इतरांशीही खऱ्या अर्थाने प्रामाणिक राहू शकतो.
धन्यवाद.