सकाळची वेळ ही आपल्या संपूर्ण दिवसाची दिशा ठरवणारी असते. आपण सकाळी कसे उठतो, काय खातो आणि दिवसाची सुरुवात कशी करतो याचा थेट परिणाम आपल्या मनावर आणि मेंदूवर होतो. अनेक लोक घाईत किंवा वजन कमी करण्याच्या विचाराने सकाळचा नाष्टा टाळतात. पण मानसशास्त्र आणि मेंदूशास्त्रातील संशोधन सांगते की सकाळी नाष्टा न करणे हे केवळ शारीरिक आरोग्यासाठीच नाही, तर मानसिक आरोग्यासाठीही हानिकारक ठरू शकते.
मानसिक आरोग्य म्हणजे फक्त आनंदी वाटणे नाही. यात एकाग्रता, निर्णयक्षमता, भावनिक स्थैर्य, तणाव हाताळण्याची ताकद आणि मनःशांती या सगळ्या गोष्टी येतात. या सगळ्यांमध्ये सकाळच्या नाष्ट्याची भूमिका खूप महत्त्वाची आहे.
रात्री झोपेत असताना आपले शरीर आणि मेंदू अनेक तास अन्नाशिवाय असतात. सकाळी उठल्यावर मेंदूला पुन्हा काम करण्यासाठी ऊर्जा लागते. मेंदूचा मुख्य इंधन स्रोत म्हणजे ग्लुकोज. सकाळी नाष्टा केल्याने रक्तातील साखरेची पातळी संतुलित राहते आणि मेंदूला आवश्यक ऊर्जा मिळते. नाष्टा न केल्यास मेंदूला पुरेशी ऊर्जा मिळत नाही आणि त्यामुळे चिडचिड, अस्वस्थता आणि गोंधळ वाढतो.
संशोधनात असे आढळले आहे की जे लोक नियमित सकाळी नाष्टा करतात, त्यांची एकाग्रता जास्त चांगली असते. विद्यार्थ्यांवर केलेल्या अभ्यासांमध्ये दिसून आले की नाष्टा करणारी मुले वर्गात जास्त लक्ष देऊ शकतात, माहिती लवकर समजते आणि स्मरणशक्तीही चांगली राहते. हेच तत्त्व प्रौढांनाही लागू होते. ऑफिसमध्ये काम करणाऱ्या लोकांमध्ये नाष्टा टाळल्यास निर्णय घेण्यात अडचण, कामात चुका आणि मानसिक थकवा जास्त दिसून येतो.
सकाळचा नाष्टा आणि भावनिक संतुलन यांचाही जवळचा संबंध आहे. नाष्टा न केल्याने रक्तातील साखर कमी होते. यामुळे मेंदूमध्ये तणाव वाढवणारे हार्मोन्स जसे की कॉर्टिसोल जास्त प्रमाणात स्रवतात. कॉर्टिसोल वाढल्याने चिंता, भीती आणि चिडचिड वाढते. त्यामुळे छोट्या गोष्टींवर राग येणे, निराश वाटणे किंवा मन उदास होणे अशी लक्षणे दिसू शकतात.
मानसशास्त्रात असेही सांगितले जाते की सकाळी योग्य नाष्टा केल्याने सेरोटोनिन आणि डोपामिनसारख्या आनंददायी रसायनांचे संतुलन चांगले राहते. हे रसायन आपल्याला शांत, सकारात्मक आणि प्रेरित ठेवण्यास मदत करतात. नाष्टा न केल्यास ही रसायने योग्य प्रमाणात कार्य करत नाहीत आणि त्यामुळे मूड सतत बदलत राहतो.
नाष्टा आणि तणाव यांचा संबंध खूप महत्त्वाचा आहे. आजच्या वेगवान आयुष्यात तणाव हा जवळपास सगळ्यांचाच भाग झाला आहे. सकाळी नाष्टा केल्याने शरीराला आणि मनाला असा संदेश मिळतो की आपण स्वतःची काळजी घेत आहोत. ही एक साधी पण प्रभावी self-care ची सवय आहे. यामुळे मन अधिक सुरक्षित आणि स्थिर वाटते. संशोधन सांगते की नियमित नाष्टा करणाऱ्या लोकांमध्ये दीर्घकालीन तणाव आणि चिंता कमी प्रमाणात आढळते.
नाष्टा न करणाऱ्या लोकांमध्ये नैराश्याची लक्षणे जास्त दिसून येतात असे काही अभ्यास सूचित करतात. याचे कारण म्हणजे पोषणाची कमतरता. सकाळी नाष्ट्यातून मिळणारे प्रथिने, कार्बोहायड्रेट्स, जीवनसत्त्वे आणि खनिजे हे मेंदूच्या रसायनांच्या निर्मितीसाठी आवश्यक असतात. ही पोषक तत्त्वे न मिळाल्यास मेंदूची कार्यक्षमता कमी होते आणि नकारात्मक विचार वाढू शकतात.
सकाळचा नाष्टा आपल्या आत्मनियंत्रणावरही परिणाम करतो. नाष्टा न केल्यास दिवसभर भूक जास्त लागते आणि त्यामुळे चिडचिड वाढते. मानसशास्त्रात याला low frustration tolerance म्हणतात. म्हणजेच थोड्या अडचणीतही मन लगेच अस्वस्थ होते. याचा परिणाम नातेसंबंधांवर, कामावर आणि स्वतःच्या वागण्यावर होतो.
नाष्टा केल्याने आपली दिनचर्या अधिक शिस्तबद्ध होते. सकाळी ठराविक वेळी उठून नाष्टा करण्याची सवय लागल्यास मेंदूला स्थिरता मिळते. ही स्थिरता मानसिक आरोग्यासाठी फार महत्त्वाची आहे. नियमितता मेंदूला सुरक्षिततेची भावना देते आणि चिंता कमी करते.
इथे हे लक्षात घेणेही गरजेचे आहे की फक्त नाष्टा करणे पुरेसे नाही, तर योग्य नाष्टा करणे महत्त्वाचे आहे. खूप साखर असलेले पदार्थ किंवा फक्त चहा-बिस्किटे यामुळे तात्पुरती ऊर्जा मिळते पण नंतर थकवा आणि चिडचिड वाढते. साधा, संतुलित नाष्टा जसे की पोळी, भाजी, फळे, दूध, डाळी किंवा अंकुरित कडधान्ये हे मानसिक आरोग्यासाठी जास्त फायदेशीर ठरतात.
सकाळी नाष्टा करणे म्हणजे स्वतःला हा संदेश देणे की “माझं मन आणि शरीर महत्त्वाचं आहे”. हा विचार हळूहळू आत्मसन्मान वाढवतो. स्वतःची काळजी घेणारे लोक मानसिकदृष्ट्या जास्त मजबूत असतात असे मानसशास्त्रीय अभ्यास सांगतात.
शेवटी असे म्हणता येईल की सकाळचा नाष्टा ही एक छोटी सवय असली तरी तिचा परिणाम खोल आणि दीर्घकालीन असतो. तो केवळ पोट भरत नाही, तर मनालाही स्थैर्य, ऊर्जा आणि सकारात्मकता देतो. मानसिक आरोग्य सुधारण्यासाठी मोठे बदल करण्याची गरज नसते. कधी कधी सकाळी शांतपणे नाष्टा करणे हीच एक प्रभावी सुरुवात ठरू शकते.
धन्यवाद.