केवळ तुमच्याच अटींवर आणि तुमच्या मनासारखं आयुष्य जगायला सुरुवात करा
आपण सगळेच एक विचित्र आयुष्य जगतो. बाहेरून पाहिलं तर सगळं ठीक चाललंय असं वाटतं, पण आत कुठेतरी सतत एक ताण असतो. “लोक काय म्हणतील?”, “हे केलं तर चुकीचं ठरेल का?”, “माझ्याकडून अपेक्षा काय आहेत?” असे प्रश्न मनात फिरत राहतात. मानसशास्त्र सांगतं की हा ताण बाहेरून नाही, तर आतून तयार होतो. कारण आपण हळूहळू स्वतःच्या अटी विसरून इतरांच्या अटींवर जगायला लागतो.
संशोधनानुसार, माणूस जेव्हा सतत स्वतःच्या इच्छांना दाबतो, तेव्हा त्याचा परिणाम मानसिक आरोग्यावर होतो. दीर्घकाळ असमाधान, चिडचिड, आत्मविश्वास कमी होणं, आणि कधी कधी नैराश्यही दिसून येतं. कारण आपलं मन एक गोष्ट स्पष्टपणे सांगत असतं – “हे माझ्यासाठी योग्य नाही.” पण आपण ते ऐकण्याऐवजी दुर्लक्ष करतो.
आपल्या मनासारखं आयुष्य जगणं म्हणजे स्वार्थी होणं नाही. ही गोष्ट मानसशास्त्र खूप ठामपणे सांगतं. स्वतःच्या गरजा, मर्यादा आणि इच्छा ओळखणं हे मानसिक परिपक्वतेचं लक्षण आहे. Self-determination theory नावाच्या सिद्धांतानुसार, माणसाला तीन मूलभूत गरजा असतात – स्वातंत्र्य, कौशल्याची जाणीव आणि नातेसंबंधांमधील आपलेपणा. यापैकी स्वातंत्र्य, म्हणजेच स्वतःचे निर्णय स्वतः घेणं, ही गरज पूर्ण न झाल्यास माणूस आतून खचतो.
आपण लहानपणापासूनच “असं करू नको”, “तसं वागू नको”, “लोक हसतील” अशा सूचना ऐकत मोठे होतो. हळूहळू आपला आतला आवाज दबून जातो. मानसशास्त्रात याला conditioned behavior म्हणतात. म्हणजे आपण काय विचार करायचा, काय निवडायचं, हे बाह्य अपेक्षांवर आधारित होतं. त्यामुळे मोठेपणी स्वतःचा निर्णय घेताना भीती वाटते.
संशोधन असंही सांगतं की जे लोक स्वतःच्या मूल्यांनुसार जगतात, त्यांचं जीवन अधिक समाधानकारक असतं. Value-based living ही संकल्पना Acceptance and Commitment Therapy मध्ये महत्त्वाची मानली जाते. याचा अर्थ असा की आयुष्यातील निर्णय “लोकांना काय आवडेल” यावर नाही, तर “माझ्यासाठी काय अर्थपूर्ण आहे” यावर आधारित असावेत.
तुमच्या अटींवर आयुष्य जगायला सुरुवात करणं म्हणजे आधी स्वतःला ओळखणं. मला काय हवंय, काय नकोय, माझ्या मर्यादा काय आहेत, याचा प्रामाणिक विचार करणं गरजेचं आहे. मानसशास्त्रात self-awareness ही मानसिक आरोग्याची पहिली पायरी मानली जाते. जेव्हा तुम्हाला स्वतःबद्दल स्पष्टता असते, तेव्हा बाहेरचा गोंधळ कमी परिणाम करतो.
अनेक लोक म्हणतात, “पण जबाबदाऱ्या आहेत.” हो, जबाबदाऱ्या असतातच. पण संशोधन सांगतं की जबाबदाऱ्या आणि स्वतःची ओळख यामध्ये संतुलन साधणं शक्य आहे. स्वतःला पूर्णपणे विसरून निभावलेली जबाबदारी दीर्घकाळ टिकत नाही. ती थकवा, चिडचिड आणि नाराजी निर्माण करते.
तुमच्या मनासारखं जगणं म्हणजे प्रत्येक वेळी मोठे निर्णय घेणं असं नाही. कधी कधी ते लहान गोष्टींमधून सुरू होतं. एखादी गोष्ट नको असेल तर शांतपणे “नाही” म्हणणं. स्वतःसाठी थोडा वेळ राखून ठेवणं. सतत उपलब्ध राहण्याची गरज नाही हे मान्य करणं. Boundary setting वर झालेल्या अभ्यासांनुसार, जे लोक स्पष्ट सीमा आखतात, त्यांचे नातेसंबंध अधिक निरोगी असतात.
मानसशास्त्र असंही सांगतं की सतत इतरांना खूश ठेवण्याची सवय ही anxiety शी जोडलेली असते. People-pleasing behavior मुळे माणूस स्वतःच्या भावना दाबतो. पण भावना दाबून ठेवल्या की त्या कुठेतरी बाहेर पडतातच. कधी रागाच्या रूपात, कधी थकव्याच्या रूपात, तर कधी शरीराच्या आजारांच्या रूपात.
तुमच्या अटींवर जगायला सुरुवात केली की सुरुवातीला अपराधी वाटू शकतं. हे नैसर्गिक आहे. कारण मेंदू जुन्या सवयींना चिकटून राहतो. पण संशोधन सांगतं की नवीन, आरोग्यदायी सवयी तयार व्हायला वेळ लागतो. थोडा संयम ठेवला, तर मन हळूहळू या बदलाला स्वीकारतं.
स्वतःच्या मनासारखं जगणारे लोक नेहमी सुखीच असतात असं नाही. पण ते प्रामाणिक असतात. त्यांच्या दुःखालाही अर्थ असतो. कारण ते स्वतःला फसवत नाहीत. मानसशास्त्रात याला authentic living म्हणतात. असा जीवनप्रवास मानसिक स्थैर्य देतो.
शेवटी, आयुष्य कोणासाठी जगायचं आहे याचा प्रश्न स्वतःला विचारा. लोक बदलतात, अपेक्षा बदलतात, पण तुमचं मन रोज तुमच्यासोबत असतं. त्याच्याशी प्रामाणिक राहणं हीच खरी मानसिक काळजी आहे. केवळ तुमच्याच अटींवर आणि तुमच्या मनासारखं आयुष्य जगायला सुरुवात करणं म्हणजे परिपूर्ण होणं नाही, तर स्वतःशी प्रामाणिक होणं आहे. आणि मानसशास्त्र सांगतं, प्रामाणिकपणातूनच खऱ्या समाधानाची सुरुवात होते.
धन्यवाद.