आपल्या मनात कधी ना कधी असा विचार नक्कीच येतो.
“जर मी तेव्हा तो निर्णय घेतला असता तर…”
“जर मी थोडं धाडस केलं असतं तर…”
“जर मी ते बोललो नसतो तर…”
हे विचार साधे वाटतात. पण मानसशास्त्र सांगतं की असे विचार आपल्या वेळेसोबतच मानसिक ऊर्जा देखील मोठ्या प्रमाणात वाया घालवतात.
हा विचार नेमका काय असतो?
मानसशास्त्रात याला Counterfactual Thinking असं म्हणतात. म्हणजे जे घडलं आहे, त्यापेक्षा वेगळं काही घडलं असतं तर काय झालं असतं, याचा विचार.
मेंदू भूतकाळात परत जाऊन वेगवेगळ्या शक्यता तयार करतो.
समस्या विचार करण्यात नाही. समस्या त्यात अडकून पडण्यात आहे.
मेंदू हे का करतो?
संशोधनानुसार मेंदूचं एक महत्त्वाचं काम म्हणजे चुका टाळणं.
भूतकाळात झालेली चूक आठवून, पुढे तशी चूक होऊ नये, यासाठी मेंदू सतर्क राहतो.
पण जेव्हा हा विचार मर्यादेत न राहता सतत चालू राहतो, तेव्हा तो उपयोगी न राहता त्रासदायक बनतो.
“जर-तर” विचारांची सवय कशी लागते?
१. परिपूर्णतेची अपेक्षा
ज्यांना प्रत्येक निर्णय परफेक्ट हवा असतो, त्यांना भूतकाळ सतत टोचत राहतो. थोडीशी चूकही मोठी वाटते.
२. स्वतःला दोष देण्याची सवय
काही लोक बाहेरच्या परिस्थितीपेक्षा स्वतःलाच जास्त दोष देतात. त्यामुळे “मी वेगळं केलं असतं” हे विचार वाढतात.
३. अनिश्चिततेची भीती
आज काय करायचं, उद्या काय होईल याची भीती असल्यामुळे मेंदू सुरक्षित जागा शोधतो. भूतकाळ ओळखीचा असतो, म्हणून तिकडे मन परत जातं.
हे विचार वेळ कसा वाया घालवतात?
मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की आपण एका दिवसात हजारो विचार करतो.
जर त्यातले अनेक विचार भूतकाळावर अडकलेले असतील, तर वर्तमानात निर्णय घेण्यासाठी आवश्यक मानसिक ऊर्जा कमी होते.
यामुळे
- कामावर लक्ष लागत नाही
- निर्णय घेण्यात विलंब होतो
- आत्मविश्वास कमी होतो
- सतत थकवा जाणवतो
शरीर सध्याच्या क्षणात असतं, पण मन भूतकाळात अडकलेलं असतं.
मेंदूला भूतकाळ बदलता येत नाही, हे माहित असूनही तो असं का करतो?
कारण भावना आणि तर्क एकाच गतीने काम करत नाहीत.
तर्क सांगतो, “जे झालं ते बदलणार नाही.”
पण भावना म्हणतात, “तरीही विचार करून पाहू.”
संशोधनात असं दिसून आलं आहे की भावनिक वेदना असताना मेंदूचा तर्कशुद्ध भाग कमी सक्रिय होतो. त्यामुळे “जर मी…” असे विचार जास्त वाढतात.
हे विचार नेहमीच वाईट असतात का?
नाही. मर्यादेत असतील तर ते शिकवण देऊ शकतात.
उदाहरणार्थ,
“पुढच्या वेळी मी असं करणार नाही”
हा विचार पुढे जाण्यासाठी उपयोगी ठरतो.
पण
“मी तेव्हा मूर्खपणा केला”
“माझ्यामुळेच सगळं बिघडलं”
असे विचार स्वतःला अडकवून ठेवतात.
सतत भूतकाळात अडकलेलं मन काय गमावतं?
१. वर्तमानाची जाणीव
आज काय करता येईल, याकडे लक्षच राहत नाही.
२. नवीन संधी
मन मागे गुंतलेलं असल्यामुळे पुढे दिसतच नाही.
३. मानसिक शांतता
भूतकाळ बदलता येत नाही, हे माहित असूनही त्यावर विचार करणं म्हणजे स्वतःला पुन्हा पुन्हा त्रास देणं.
मानसशास्त्र काय उपाय सांगतं?
१. विचार ओळखा, थांबवा नाही
विचार आला की स्वतःला दोष देऊ नका. फक्त ओळखा, “हा ‘जर-तर’ विचार आहे.”
२. विचाराला प्रश्न विचारा
“हा विचार मला आत्ता उपयोगी आहे का?”
“यातून काही कृती होणार आहे का?”
जर उत्तर नाही असेल, तर तो विचार सोडायला मेंदू हळूहळू शिकतो.
३. वर्तमानात लहान कृती करा
भूतकाळ मोठा वाटतो, कारण वर्तमानात आपण काही करत नसतो. अगदी छोटी कृती देखील मनाला सध्याच्या क्षणात आणते.
४. स्वतःशी दयाळूपणे बोला
संशोधन सांगतं की Self-compassion असलेल्या लोकांमध्ये पश्चात्तापाचे विचार कमी असतात.
“मी त्या वेळी जे कळलं, तेच केलं”
हे वाक्य मनाला हलकं करतं.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट
भूतकाळ हा शिक्षक असू शकतो, पण तो तुरुंग नसावा.
“जर मी असे केले असते…” हा विचार शिकवण देण्यासाठी असेल तर ठीक आहे.
पण जर तो तुमचा आज हिरावून घेत असेल, तर तो सोडणं गरजेचं आहे.
वेळ फक्त पुढे जातो.
मन मात्र मागे अडकतं.
आणि मानसशास्त्र सांगतं, जेव्हा मन वर्तमानात येतं, तेव्हाच आयुष्य हलकं वाटायला लागतं.
आज बदलता येतो.
काल नाही.
हे समजलं, की “जर-तर” विचारांची पकड आपोआप सैल होते.
धन्यवाद.