मुलांच्या बुद्धिमत्तेबद्दल एक प्रश्न नेहमी विचारला जातो. “मुलं हुशार कोणावर गेली?” अनेकदा घरात, नातेवाईकांमध्ये किंवा समाजात हा विषय चर्चेत येतो. काहीजण म्हणतात बुद्धिमत्ता आईकडून येते, तर काहीजण वडिलांचा वाटा मोठा आहे असं सांगतात. पण खरं काय आहे? मानसशास्त्र आणि जनुकीय संशोधन या प्रश्नाचं काय उत्तर देतं, ते सोप्या शब्दांत समजून घेऊया.
बुद्धिमत्ता म्हणजे नेमकं काय?
सर्वात आधी बुद्धिमत्ता म्हणजे काय, हे समजणं गरजेचं आहे. बुद्धिमत्ता म्हणजे फक्त अभ्यासात हुशार असणं नाही. विचार करण्याची क्षमता, समस्या सोडवणं, नवीन गोष्टी शिकणं, भावना समजून घेणं, निर्णय घेणं, कल्पकता, स्मरणशक्ती हे सगळे घटक बुद्धिमत्तेचा भाग आहेत. त्यामुळे बुद्धिमत्ता ही एकच गोष्ट नसून अनेक क्षमतांचा एकत्रित परिणाम आहे.
जनुके आणि बुद्धिमत्ता
मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार, बुद्धिमत्तेवर जनुकांचा प्रभाव असतो. म्हणजे आई आणि वडील दोघांकडूनही मुलांना काही जनुके मिळतात, जी त्यांच्या मेंदूच्या विकासावर परिणाम करतात. संशोधन सांगतं की सुमारे 40 ते 60 टक्के बुद्धिमत्ता ही जनुकीय घटकांवर अवलंबून असते. उरलेला भाग वातावरण, संगोपन, शिक्षण आणि अनुभवांवर अवलंबून असतो.
आईकडून बुद्धिमत्ता येते असं का म्हटलं जातं?
आईकडून बुद्धिमत्ता येते असं म्हणण्यामागे एक वैज्ञानिक कारण आहे. आपल्या शरीरात X आणि Y असे गुणसूत्र असतात. स्त्रियांकडे दोन X गुणसूत्र (XX) असतात, तर पुरुषांकडे एक X आणि एक Y (XY) असतं. संशोधनात असं आढळून आलं आहे की बुद्धिमत्तेशी संबंधित काही महत्त्वाची जनुके X गुणसूत्रावर असतात.
मुलांना आईकडून नेहमी एक X गुणसूत्र मिळतं, तर वडिलांकडून मुलीला X आणि मुलाला Y मिळतो. त्यामुळे बुद्धिमत्तेशी संबंधित काही जनुके आईकडून येण्याची शक्यता जास्त असते, असं काही संशोधन सुचवतं. म्हणूनच “आईकडून बुद्धिमत्ता येते” असा निष्कर्ष अनेकदा काढला जातो.
म्हणजे वडिलांचा काहीच वाटा नाही का?
असं मुळीच नाही. ही एक मोठी गैरसमजूत आहे. वडिलांकडून येणारी जनुकेही मुलांच्या मेंदूच्या रचनेवर, विचारशक्तीवर आणि व्यक्तिमत्त्वावर परिणाम करतात. शिवाय, बुद्धिमत्ता ही फक्त X गुणसूत्रांवर अवलंबून नसते. अनेक जनुके वेगवेगळ्या गुणसूत्रांवर असतात, जी आई आणि वडील दोघांकडून येतात.
तसंच, वडिलांचा मानसिक आधार, संवाद, मार्गदर्शन, शिस्त आणि प्रेरणा यांचा मुलांच्या बौद्धिक विकासावर मोठा प्रभाव असतो. त्यामुळे वडिलांचा वाटा कमी लेखणं शास्त्रीय दृष्टिकोनातून चुकीचं आहे.
वातावरणाचा प्रभाव किती महत्त्वाचा आहे?
मानसशास्त्र स्पष्ट सांगतं की फक्त जनुके पुरेशी नाहीत. मुलं कोणत्या वातावरणात वाढतात, त्यांच्याशी कसं बोललं जातं, त्यांना प्रश्न विचारायला प्रोत्साहन दिलं जातं का, वाचनाची सवय लावली जाते का, भावनिक सुरक्षितता मिळते का, हे सगळं बुद्धिमत्तेच्या विकासासाठी खूप महत्त्वाचं आहे.
संशोधनातून असं दिसून आलं आहे की प्रेमळ, सुरक्षित आणि शिकण्यासाठी अनुकूल वातावरणात वाढलेली मुलं त्यांच्या नैसर्गिक क्षमतेचा जास्त चांगला वापर करू शकतात. उलट तणावपूर्ण, दुर्लक्ष करणाऱ्या वातावरणात वाढलेल्या मुलांची बुद्धिमत्ता असूनही ती पूर्णपणे विकसित होत नाही.
आईचा भावनिक आणि मानसिक प्रभाव
आई मुलांसोबत जास्त वेळ घालवते, विशेषतः लहान वयात. तिचा संवाद, आवाज, स्पर्श आणि प्रतिक्रिया मुलांच्या मेंदूच्या विकासावर खोल परिणाम करतात. मानसशास्त्रीय अभ्यास सांगतो की आईकडून मिळणारी भावनिक सुरक्षितता मुलांच्या शिकण्याच्या क्षमतेला बळ देते. त्यामुळे आईचा प्रभाव फक्त जनुकांपुरता मर्यादित नसून मानसिक आणि भावनिक पातळीवरही खूप मोठा असतो.
वडिलांची भूमिका वेगळी पण तितकीच महत्त्वाची
वडील अनेकदा मुलांना बाहेरील जगाशी जोडतात. धोका पत्करणं, समस्या सोडवणं, आत्मविश्वास निर्माण करणं, नियम आणि जबाबदारी शिकवणं यात वडिलांची भूमिका महत्त्वाची असते. संशोधन सांगतं की वडिलांचा सक्रिय सहभाग असलेल्या मुलांमध्ये तार्किक विचार, सामाजिक समज आणि आत्मनियंत्रण चांगलं विकसित होतं.
बुद्धिमत्ता बदलू शकते का?
हो, नक्कीच. आधुनिक मानसशास्त्रात “बुद्धिमत्ता स्थिर नसते” हा विचार मान्य केला जातो. मेंदू लवचिक असतो, त्याला न्यूरोप्लॅस्टिसिटी म्हणतात. योग्य सराव, वाचन, अनुभव, चर्चा, खेळ आणि सकारात्मक प्रोत्साहन यामुळे बुद्धिमत्ता वाढू शकते. त्यामुळे “मुलं कोणावर गेली” यापेक्षा “मुलांना आपण काय देतो” हा प्रश्न जास्त महत्त्वाचा ठरतो.
समाजात पसरलेल्या चुकीच्या समजुती
“आई हुशार असेल तरच मुलं हुशार होतात” किंवा “वडील अभ्यासात तेज असतील तर मुलंही तशीच असतात” अशा विधानांमध्ये अर्धसत्य आहे. ही तुलना अनेकदा आई किंवा वडिलांवर अनावश्यक दबाव टाकते. मानसशास्त्र सांगतं की मुलांची तुलना करण्यापेक्षा त्यांची वेगळी क्षमता ओळखणं जास्त गरजेचं आहे.
मुलांची बुद्धिमत्ता आईकडून येते की वडिलांकडून, याचं उत्तर एकाच शब्दात देता येणार नाही. जनुकांच्या पातळीवर आईचा थोडा जास्त वाटा असू शकतो, पण वडिलांचा सहभाग, वातावरण, संगोपन आणि अनुभव हे सगळे घटक तितकेच महत्त्वाचे आहेत. बुद्धिमत्ता ही आई किंवा वडील यांच्यातील स्पर्धा नाही, तर दोघांच्या सहभागातून आणि प्रेमळ वातावरणातून घडणारी प्रक्रिया आहे.
शेवटी, मुलं किती हुशार होतील यापेक्षा ती किती समजूतदार, आत्मविश्वासी आणि आनंदी होतील, हे जास्त महत्त्वाचं आहे. आणि त्यासाठी आई आणि वडील दोघांचीही भूमिका समान आणि अमूल्य आहे.
धन्यवाद.