आपल्या आयुष्यात असा अनुभव अनेकांना येतो की काही लोक आपल्याला सहजपणे त्यांच्या वैयक्तिक गोष्टी, भीती, चुका किंवा गुपिते सांगतात. कधी कधी आपल्यालाच आश्चर्य वाटतं, “यांनी मला हे का सांगितलं?”
मानसशास्त्र या वागण्यामागची कारणं स्पष्टपणे सांगतं. लोक गुपिते का सांगतात आणि आपण ती किती काळ टिकवू शकतो, हे समजून घेतलं तर मानवी नात्यांची खोली अधिक स्पष्ट होते.
सर्वात पहिलं कारण म्हणजे भावनिक सुरक्षितता. मानसशास्त्रानुसार माणूस त्याच व्यक्तीजवळ मन मोकळं करतो जिच्या सोबत त्याला सुरक्षित वाटतं. समोरची व्यक्ती आपल्याला जज करणार नाही, टोमणे मारणार नाही किंवा आपली कमजोरी बाहेर काढणार नाही, असा विश्वास निर्माण झाला की मेंदू ताण कमी करतो. या अवस्थेत मनात साठवलेली गोष्ट बाहेर येण्याची गरज निर्माण होते. त्यामुळे गुपित सांगणं हे विश्वासाचं लक्षण असतं, कमकुवतपणाचं नाही.
दुसरं महत्त्वाचं कारण म्हणजे मानसिक ओझं हलकं करणं. संशोधन सांगतं की गुपितं मनात दाबून ठेवल्यास मेंदू सतत त्याच गोष्टीचा विचार करत राहतो. यामुळे तणाव, अपराधी भावना आणि अस्वस्थता वाढते. जेव्हा माणूस कोणाला तरी आपली गोष्ट सांगतो, तेव्हा मेंदूला जणू “ब्रेक” मिळतो. ही प्रक्रिया catharsis म्हणून ओळखली जाते. म्हणजेच आत साठलेली भावना शब्दांमधून बाहेर पडते आणि मनाला थोडा आराम मिळतो.
तिसरं कारण म्हणजे समजून घेतलं जावं ही मानवी गरज. आपली चूक, भीती किंवा दु:ख कोणी तरी समजून घ्यावं, अशी प्रत्येकाची इच्छा असते. अनेक वेळा लोक सल्ल्यासाठी नाही, तर फक्त ऐकून घेण्यासाठी गुपित सांगतात. समोरची व्यक्ती शांतपणे ऐकते, मध्येच न्याय करत नाही, तेव्हा सांगणाऱ्याला वाटतं की “मी एकटा नाही.” म्हणूनच चांगले श्रोते असलेले लोक नकळत अनेकांचे गुपितांचे साक्षीदार बनतात.
चौथं कारण म्हणजे आपली निवड. मानसशास्त्रात असं मानलं जातं की माणूस गुपित कुणालाही सांगत नाही. तो नकळत अशा व्यक्तीची निवड करतो जी संयमी, स्थिर आणि भावनिकदृष्ट्या समजूतदार वाटते. तुमचं बोलणं, ऐकण्याची पद्धत, गुपित पसरवण्याबाबतचा तुमचा स्वभाव हे सगळं लोक निरीक्षणातून ओळखतात. त्यामुळे लोक तुम्हाला त्यांच्या आतल्या गोष्टी सांगत असतील, तर ते तुमच्यावर असलेला विश्वास दर्शवतं.
आता प्रश्न येतो, आपण ही गुपिते किती काळ टिकवू शकतो? याचं उत्तर सरळ नाही. संशोधनानुसार गुपित टिकवण्याची क्षमता प्रत्येक व्यक्तीमध्ये वेगळी असते. काही लोक नैसर्गिकरित्या गोष्टी मनात ठेवू शकतात, तर काहींना ते कठीण जातं. यामागे स्वभाव, भावनिक नियंत्रण आणि सामाजिक सवयी कारणीभूत असतात.
मानसशास्त्र सांगतं की गुपित टिकवण्यासाठी सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे स्वतःची स्पष्ट भूमिका. जर मनात आधीच ठरवलं असेल की ही गोष्ट फक्त माझ्यापुरती आहे, तर ती बाहेर जाण्याची शक्यता कमी होते. पण जर आपण संभ्रमात असलो, “कोणाला सांगितलं तर काय होईल?” असा विचार करत राहिलो, तर गुपित टिकवणं कठीण जातं.
दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे भावनिक ओझं. कधी कधी दुसऱ्याचं गुपित आपल्यावरच ताण बनून बसतं. विशेषतः जेव्हा गुपित गंभीर असतं, तेव्हा मेंदू सतत त्यावर विचार करतो. अशा वेळी काही लोक नकळत ते इतरांशी शेअर करतात, कारण त्यांनाही हलकं वाटावं अशी गरज असते. म्हणूनच मानसशास्त्र सांगतं की प्रत्येक गुपित आपण सांभाळूच शकतो असं नाही.
तिसरं कारण म्हणजे सामाजिक दबाव. मित्रमंडळींमध्ये गप्पा, जवळच्या नात्यांमध्ये विश्वास, अशा वेळी “थोडंसं सांगितलं तर काय फरक पडतो?” असा विचार डोक्यात येतो. पण गुपिताच्या बाबतीत हेच सर्वात धोकादायक ठरतं. एकदा गोष्ट बाहेर गेली की तिच्यावर आपला ताबा राहत नाही. म्हणून गुपित टिकवायचं असेल तर स्वतःच्या बोलण्यावर संयम ठेवणं गरजेचं आहे.
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी. गुपित ऐकणं ही जबाबदारी आहे, अधिकार नाही. समोरच्याने आपल्यावर विश्वास ठेवून दिलेली गोष्ट आपण हलक्याफुलक्या पद्धतीने घेऊ नये. ती गोष्ट सांगणाऱ्याच्या भावनिक सुरक्षिततेशी जोडलेली असते.
त्याच वेळी, स्वतःच्या मर्यादाही ओळखणं तितकंच महत्त्वाचं आहे. जर एखादं गुपित आपल्याला असह्य वाटत असेल, झोप उडवत असेल किंवा मानसिक ताण वाढवत असेल, तर व्यावसायिक मदत घेणं योग्य ठरतं. मानसोपचारतज्ञांशी बोलणं हे गुपित फोडणं नसून आरोग्यदायी मार्ग असू शकतो.
शेवटी, लोक आपल्याला गुपिते सांगतात कारण त्यांना आपल्या जवळ सुरक्षितता, समजूत आणि विश्वास वाटतो. ही गोष्ट आपल्याबद्दल बरंच काही सांगते. पण त्या विश्वासाचं जतन करणं ही आपली जबाबदारी आहे. गुपित किती काळ टिकवता येईल, हे आपल्या भावनिक परिपक्वतेवर, संयमावर आणि स्वतःशी प्रामाणिक राहण्यावर अवलंबून असतं. जेव्हा आपण हे सगळं समजून घेतो, तेव्हा नात्यांमध्ये विश्वास अधिक खोल आणि मजबूत होतो.
धन्यवाद.