आपण सगळेच हा अनुभव घेतो. एखाद्या आवडीच्या माणसासोबत गप्पा मारताना, आवडता सिनेमा पाहताना, प्रवासात मजा येत असताना वेळ कसा निघून जातो कळतही नाही. पण त्याच दिवशी कंटाळवाणं काम करताना, जबरदस्तीने एखादी गोष्ट करावी लागत असताना घड्याळाकडे वारंवार पाहिलं जातं आणि वेळ अजिबात पुढे सरकत नाही असं वाटतं. प्रत्यक्षात वेळ तोच असतो, पण आपल्याला जाणवणारा वेळ बदलतो. मानसशास्त्र यालाच “time perception” म्हणजेच वेळेची अनुभूती म्हणतं.
सर्वप्रथम हे समजून घ्यायला हवं की वेळ मोजण्याचं एक स्वतंत्र घड्याळ आपल्या मेंदूत असतं. घड्याळावर काटा फिरतो तसा मेंदूत वेळ फिरत नाही. मेंदू वेळेचा अंदाज आपल्या लक्षावर, भावनांवर, उत्साहावर आणि मानसिक गुंतवणुकीवरून लावतो. आपण ज्या गोष्टीकडे जास्त लक्ष देतो, त्या गोष्टी वेळेच्या अनुभूतीवर थेट परिणाम करतात.
आनंदात असताना वेळ “पळतो” असं वाटण्याचं एक मोठं कारण म्हणजे मेंदू पूर्णपणे त्या क्षणात गुंतलेला असतो. मानसशास्त्रात याला “flow state” म्हणतात. flow म्हणजे अशी अवस्था जिथे माणूस एखाद्या कामात इतका गुंततो की स्वतःचं भान, आजूबाजूचं भान आणि वेळेचं भान कमी होतं. तुम्ही आवडीचं काम करता, खेळता, लिहिता, गाणी ऐकता किंवा प्रेमात असता तेव्हा ही अवस्था तयार होते. मेंदूला त्या क्षणी वेळ मोजण्याची गरजच वाटत नाही. कारण मेंदूची संपूर्ण ऊर्जा अनुभव घेण्यात वापरली जाते.
आनंदाच्या क्षणी मेंदूत dopamine नावाचं रसायन जास्त प्रमाणात स्रवतं. dopamine हे बक्षिसाशी आणि आनंदाशी संबंधित असतं. जेव्हा dopamine जास्त असतं, तेव्हा मेंदूला समाधान मिळतं आणि तो वेळेकडे दुर्लक्ष करतो. त्यामुळे वेळ कमी वाटतो. इथे वेळ कमी झालेला नसतो, पण मेंदूने त्याकडे लक्ष दिलेलं नसतं.
याउलट, कंटाळवाणं किंवा जबरदस्तीचं काम करताना वेळ “रेंगाळतो” असं वाटण्याचं कारण वेगळं असतं. अशा वेळी मेंदूला त्या कामात रस नसतो. लक्ष टिकत नाही. त्यामुळे लक्ष वारंवार वेळेकडे जातं. “किती वेळ झाला?”, “अजून किती बाकी आहे?” असे विचार सुरू होतात. जितकं जास्त लक्ष वेळेकडे, तितका वेळ जास्त जाणवतो.
बोरिंग कामात dopamine कमी प्रमाणात स्रवतं. उलट cortisol सारखं ताणाचं हार्मोन वाढू शकतं. ताण वाढला की मेंदू जास्त सजग होतो आणि प्रत्येक मिनिटाची जाणीव तीव्र होते. म्हणूनच तणावाच्या, भीतीच्या किंवा कंटाळ्याच्या परिस्थितीत काही मिनिटंही खूप मोठी वाटतात.
मानसशास्त्रीय संशोधन असं सांगतं की वेळेची अनुभूती दोन प्रकारे बदलते. एक म्हणजे “prospective time” आणि दुसरं म्हणजे “retrospective time”. prospective time म्हणजे एखादी गोष्ट चालू असताना वेळ कसा वाटतो. retrospective time म्हणजे ती गोष्ट संपल्यानंतर मागे वळून पाहिल्यावर वेळ कसा वाटतो.
उदाहरणार्थ, परीक्षा देताना अर्धा तास खूप लांब वाटतो. हा prospective अनुभव. पण परीक्षा संपल्यानंतर “किती पटकन वेळ गेला” असं वाटतं. हा retrospective अनुभव. आनंदाच्या बाबतीत उलट होतं. आनंदात असताना वेळ पटकन जातो, पण आठवणींमध्ये तो काळ मोठा आणि समृद्ध वाटतो.
याचं कारण असं की मेंदू आठवणींची नोंद वेगळ्या पद्धतीने करतो. जेव्हा आपण नवीन, आनंददायी किंवा भावनिक अनुभव घेतो, तेव्हा मेंदू जास्त आठवणी साठवतो. त्यामुळे नंतर तो काळ मोठा वाटतो. पण कंटाळवाण्या कामात आठवणी कमी तयार होतात. म्हणून मागे वळून पाहिल्यावर तो काळ पोकळ आणि लांब वाटतो.
वय वाढल्यावर वेळ पटकन जातो असं वाटण्यामागेही हेच तत्त्व आहे. लहानपणी सगळं नवीन असतं. मेंदू सतत नवीन अनुभव नोंदवत असतो. त्यामुळे वेळ हळू वाटतो. मोठेपणी रोजचं आयुष्य सारखंच असतं. नवीनपणा कमी होतो. आठवणी कमी तयार होतात. त्यामुळे वर्षं पटकन सरकलेली वाटतात.
आता महत्त्वाचा प्रश्न असा की आपण वेळेची अनुभूती बदलू शकतो का? मानसशास्त्र म्हणतं, होय. पूर्णपणे नाही, पण काही अंशी नक्कीच. जर तुम्हाला कंटाळवाणं काम करायचं असेल, तर त्यात थोडासा अर्थ, आव्हान किंवा स्वतःचा उद्देश शोधा. काम लहान टप्प्यांत करा. मधेच स्वतःला छोटं बक्षीस द्या. यामुळे dopamine वाढतो आणि वेळ कमी जाणवतो.
दुसरीकडे, आनंदाचे क्षण जाणीवपूर्वक अनुभवले तर ते मनात खोलवर साठतात. सतत मोबाईल, घाई, विचार यात न राहता त्या क्षणात पूर्णपणे उपस्थित राहिलं, तर नंतर तो काळ अधिक समाधान देतो. वेळ किती गेला यापेक्षा तो वेळ कसा गेला याला महत्त्व मिळतं.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी. वेळ आपल्या हातात नाही, पण वेळेची अनुभूती आपल्या मनाच्या हातात आहे. आनंदात वेळ पळतो आणि कंटाळ्यात रेंगाळतो, याचं कारण घड्याळ नाही, तर मेंदू आहे. जेव्हा आपण मनाला समजून घेतो, तेव्हा वेळेशी भांडण कमी होतं. आणि आयुष्य थोडं हलकं वाटायला लागतं.
धन्यवाद.