अंतर्ज्ञान हा शब्द आपण वारंवार ऐकतो. एखादं काम करायला सुरुवात करणार असताना अचानक मनात उठलेली सावधगिरी, कुणावर तरी लगेच विश्वास बसणे, निर्णय घेताना आतून आलेली हलकीशी ढकलणी… हे सगळं आपण अनेकदा अनुभवतो. पण हे नेमकं काय असतं? मनाचा आवाज? की फक्त कल्पना? मानसशास्त्र आणि मेंदूविज्ञान या दोन्ही क्षेत्रांनी या प्रश्नाचा बराच अभ्यास केला आहे.
अंतर्ज्ञान म्हणजे मेंदूचा एक वेगळा विचार करण्याचा मार्ग. आपल्याकडे दोन प्रकारचे विचारपद्धती असतात. एक म्हणजे धीमा, तर्कशुद्ध आणि विश्लेषण करणारा विचार. दुसरा म्हणजे जलद, स्वयंचलित आणि अनुभवांवर आधारित अंतर्ज्ञानी विचार. अंतर्ज्ञान हा दुसऱ्या प्रकारात येतो. आपला मेंदू लाखो माहितीचे तुकडे सतत जमा करत असतो. आपल्याला त्याचं भानही नसतं. पण ही माहिती मेंदूच्या आत शांतपणे बसलेली असते. आणि एखाद्या परिस्थितीत ती अचानक आपल्याला संकेत देते.
अंतर्ज्ञान वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पूर्णपणे वेगळं नाही. हे कुठल्याही गूढ शक्तीवर आधारलेलं नसतं. उलट मेंदूच्या दीर्घकालीन शिकण्याचा, निरीक्षणांचा आणि अनुभवांचा परिणाम असतो. उदाहरणार्थ, एखादा डॉक्टर रुग्णाला पाहताक्षणी काहीतरी बरोबर नसल्याचा अंदाज लावतो. त्याने हे आधी कुठे वाचलेलं नसतं किंवा त्याला अचानक जादुई काही दिसत नाही. पण अनेक रुग्णांना पाहून त्याच्या मेंदूने काही पॅटर्न ओळखलेले असतात. हे पॅटर्न शब्दांत मांडता येत नाहीत, पण ते संकेत देतात. हाच अंतर्ज्ञानाचा पाया आहे.
संशोधन सांगतं की अंतर्ज्ञान हे वेगवान निर्णयांमध्ये मदत करतं. माणूस सतत तर्क करायला बसला तर प्रत्येक निर्णय घेण्यासाठी खूप वेळ लागेल. म्हणून मेंदू काही माहिती पटकन जोडतो आणि त्यातून अंदाज काढतो. कधीकधी आपल्याला याचा मोठा फायदा होतो. एखाद्या माणसाबद्दल लगेच येणारा विश्वास किंवा अविश्वास अनेकदा बरोबर ठरतो. कारण मेंदू त्या व्यक्तीच्या बोलण्यातल्या, चेहऱ्यातल्या किंवा आचरणातल्या बारीक संकेतांचा अर्थ ओळखतो.
अभ्यासात असंही आढळलं की अंतर्ज्ञान जास्त प्रमाणात त्या लोकांमध्ये दिसतं ज्यांचा आत्मविश्वास चांगला असतो आणि जे स्वतःवर विश्वास ठेवतात. अशा लोकांच्या निर्णयांमध्ये चुका कमी होतात. कारण त्यांच्या अंतर्ज्ञानाची पायाभरणी मजबूत असते. पण ज्यांचं मन सतत असुरक्षिततेत असतं त्यांचं अंतर्ज्ञान कधी कधी भ्रमातही बदलू शकतं. उदाहरणार्थ, सतत भीतीत राहणाऱ्या व्यक्तीला प्रत्येक गोष्ट धोकादायक वाटू शकते. हे अंतर्ज्ञान नसून भीतीचा आवाज असतो.
अंतर्ज्ञान आणि भास यात एक महत्त्वाचा फरक आहे. अंतर्ज्ञान अनुभवांवर आणि वास्तवावर आधारित असतं. भास हा मेंदूचा भ्रम असतो. भासात माणूस जे पाहत किंवा ऐकत असतो ते वास्तव नसतं. पण अंतर्ज्ञानात आपण वास्तवातील सूक्ष्म माहिती जोडून निर्णय घेतो. त्यामुळे या दोन्ही गोष्टी एकसारख्या नाहीत. भास मानसिक आजारांमध्ये दिसू शकतो. पण अंतर्ज्ञान ही सामान्य मेंदूची क्षमता आहे.
अंतर्ज्ञानाची एक खास गोष्ट म्हणजे ते शब्दांत वर्णन करता येत नाही. तुम्ही का असा निर्णय घेतलात हे विचारलं तर स्पष्ट कारण लगेच देता येत नाही. पण मनात एक स्वच्छ संकेत असतो. संशोधन सांगतं की मेंदू लगेच तर्क मांडू शकत नाही, पण त्याच्याकडे आधीची माहिती साठलेली असते. ती माहिती विचार न करता वापरली जाते.
अंतर्ज्ञान कधी मजबूत असतं? जेव्हा आपण एखाद्या क्षेत्रात अनुभव घेतलेला असतो. एखाद्या शिक्षकाला मुलांच्या चेहऱ्यावरून त्यांची मानसिक अवस्था ओळखता येते. एखाद्या ड्रायव्हरला रस्त्यावर अचानक काहीतरी चुकीचं घडणार आहे असं वाटू शकतं. हे सगळं अनुभवातून आलेलं अंतर्ज्ञान आहे.
पण अंतर्ज्ञान नेहमी बरोबर असतं असंही नाही. कधी कधी मेंदू जुने अनुभव चुकीच्या ठिकाणी लावतो. एखाद्या व्यक्तीबरोबर आधीचा वाईट अनुभव असेल तर नंतर कोणत्याही व्यक्तीकडे तोच अनुभव लागू करतो. अशावेळी अंतर्ज्ञान नव्हे तर पूर्वग्रह काम करत असतात. म्हणून अंतर्ज्ञानावर विश्वास ठेवताना सावधगिरीही आवश्यक आहे.
वैज्ञानिक जगात अंतर्ज्ञानाचा अभ्यास फक्त भावनिक कारणांसाठी होत नाही. मोठ्या संशोधनांमध्येही वैज्ञानिक अनेकदा अंतर्ज्ञानाचा आधार घेतात. एखाद्या समस्येचं उत्तर अचानक मनात येणं, जणू काही चटकन उजेड पडल्यासारखं जाणवणं, हेही मेंदूने शांतपणे केलेल्या विश्लेषणाचं परिणाम असतं.
अंतर्ज्ञान आपल्याला जीवनात दोन प्रकारे मदत करतं. एक म्हणजे तातडीच्या निर्णयांमध्ये वेळ वाचवतो. दुसरं म्हणजे भावनिक नात्यांमध्ये आपल्याला खरी दिशा दाखवतो. अनेक वेळा मन सांगतं की एखादी नाती टिकणार नाहीत किंवा एखादा मार्ग आपल्यासाठी योग्य नाही. तर्क वापरून आपण ते सिद्ध करू शकत नाही, पण मनातले संकेत चुकीचेही नसतात.
अंतर्ज्ञान वाढवण्याचे मार्गही मानसशास्त्र सांगतं. स्वतःला शांत वेळ देणं, स्वतःचं निरीक्षण करणं, भावनांचं भान ठेवणं आणि अनुभवांमधून शिकण्याचा प्रयत्न करणं. ही सगळी प्रक्रिया मेंदूला पॅटर्न ओळखायला मदत करते. आणि तेच पुढे अंतर्ज्ञानाच्या रूपात व्यक्त होतं.
शेवटी, अंतर्ज्ञान हे वैज्ञानिक आहे की भास? या प्रश्नाचं उत्तर सोपं आहे. अंतर्ज्ञान हा मेंदूचा नैसर्गिक, माहितीवर आधारित, अनुभव संचय करणारा विचारप्रकार आहे. तो जादू नाही. तो फक्त अतिशय वेगाने काम करणारा मेंदूचा एक मार्ग आहे. भास हा त्याच्याशी जोडलेला नाही. भास हा चुकीच्या संकेतांचा परिणाम असतो. अंतर्ज्ञान हा वास्तवातील सूक्ष्म गोष्टींचा परिणाम असतो.
म्हणून अंतर्ज्ञान हे नुसतं मनाचं खेळ नाही. ते मेंदूने केलेलं शांत गणित असतं. आपण त्याला मनाचा आवाज म्हणतो, पण तो अनुभवांचा हिशोब असतो. अंतर्ज्ञानाला मान द्या, पण तर्काची साथही ठेवा. दोन्ही एकत्र असतील तर निर्णय अधिक स्पष्ट आणि स्थिर होतात.
धन्यवाद.