आपण कधी एखाद्या ठिकाणी अचानक थांबून विचार केला आहे का, “हे तर मी आधी पाहिलंय”, किंवा “ही परिस्थिती आधीच अनुभवली आहे”? काही सेकंदांनी जाणवतं की प्रत्यक्षात हे पहिल्यांदाच घडत आहे, पण मन खात्रीने सांगत राहतं की हा अनुभव आधीही आला होता. या विचित्र पण सामान्य वाटणार्या जाणिवेला संशोधनाच्या भाषेत डेझा वू म्हणतात. हे एक असं मानसिक अनुभव आहे ज्यामध्ये वर्तमान क्षण ओळखीचा वाटतो, जरी त्यामागे कोणताही खरा भूतकाळ नसतो.
मानसशास्त्र, मेंदूशास्त्र आणि न्यूरोसायन्स या तिन्ही क्षेत्रांनी डेझा वूवर अनेक वर्षे संशोधन केलं आहे. आज त्यातून बरंच काही समजलं आहे. खाली त्याचं सोप्या भाषेत स्पष्टीकरण पाहू.
1. मेंदूची स्मरणशक्ती कशी काम करते?
डेझा वूचा अर्थ समजण्यासाठी आधी स्मरणशक्ती कशी काम करते हे समजून घेणं गरजेचं आहे. आपल्या मेंदूमध्ये अनेक प्रकारच्या स्मृती असतात.
- शॉर्ट टर्म मेमरी – काही सेकंद किंवा काही मिनिटे टिकणारी माहिती.
- लाँग टर्म मेमरी – आयुष्यभर साठणारी माहिती.
- वर्किंग मेमरी – सध्या वापरात असलेली माहिती.
या सगळ्यावर “हिप्पोकॅम्पस” नावाचा मेंदूचा भाग नियंत्रण ठेवतो. हिप्पोकॅम्पस नव्या आठवणी तयार करतो, जुन्या आठवणी शोधतो आणि दोन्हींची उकल एकत्र करतो.
कधी कधी हिप्पोकॅम्पस सध्याची माहिती चुकीच्या पद्धतीने “आधी जतन केलेली” म्हणून ओळखतो. तेव्हा वर्तमान क्षण भूतकाळासारखा वाटू शकतो. या चुकीचं नाव म्हणजे डेझा वू.
2. मेंदूमध्ये दोन प्रक्रिया एकदम जवळजवळ घडतात
काही संशोधक सांगतात की मेंदू एखादी माहिती दोन वेगवेगळ्या मार्गाने प्रक्रिया करतो. एक मार्ग काही मिलीसेकंदांनी पुढे-मागे चालतो. जर हे दोन सिग्नल चुकून एकाच आठवणीसारखे दिसले, तर आपल्याला क्षणभर वाटतं की ही परिस्थिती आधी पाहिली आहे. हे तांत्रिकदृष्ट्या खूप लहान वेळेचं चुकलेलं सिंक्रोनायझेशन असतं.
उदाहरणार्थ: तुम्ही एका नवीन कॅफेमध्ये प्रवेश केला. वातावरण, संगीत आणि वास नवीन आहेत. पण तुमच्या मेंदूने ते दोन वेगळ्या मार्गाने प्रक्रिया केलं. एका मार्गाने माहिती थोडी आधी पोहोचली आणि दुसर्या मार्गाने थोडी उशिरा. जेव्हा दुसरी माहिती आली, तेव्हा ती पहिल्यासारखीच असल्यामुळे तुम्हाला “हे आधी अनुभवलेलं” वाटलं.
3. स्वप्नांशी संबंध असू शकतो
काही संशोधन सांगतं की डेझा वूचा संबंध आपल्या स्वप्नांशीही असू शकतो. आपण अनेक स्वप्नं पाहतो, पण त्यापैकी बहुतेक सकाळपर्यंत आठवतही नाहीत. मात्र, मेंदूने ती स्वप्नं कुठेतरी संग्रहित केलेली असतात.
कधी कधी एखादी परिस्थिती स्वप्नातील दृश्यासारखी असू शकते. आपल्याला स्वप्न आठवत नाही, पण मेंदू त्या वातावरणाला ओळखीचं मानतो. त्यामुळे वास्तवातील त्या परिस्थितीचं “हे आधीच घडलंय” असं भासू लागतं.
4. परिचित पॅटर्न मेंदू पटकन पकडतो
मानसशास्त्रीय संशोधन म्हणतं की आपला मेंदू पॅटर्न ओळखण्यात खूप ताकदवान आहे. एखादी जागा, रंगांची मांडणी, आवाजांची रचना, लोकांची हालचाल यांचा एखादा पॅटर्न आधी कुठेतरी अनुभवला असेल, तर त्याची तुलना मेंदू लगेच करतो.
उदाहरण: तुम्ही नवीन गावात गेला आहात. तिथली एक गल्लीतली मांडणी तुमच्या जुन्या शाळेजवळील गल्लीसारखी भासत आहे. तुम्हाला गाव नवीन असलं तरी ती जागा ओळखीची वाटते. ही अनुभूती कधी कधी डेझा वूच्या स्वरूपात येते.
5. ताण, थकवा आणि झोपेची कमतरता
अनेक संशोधन सांगतात की ज्यांच्या जीवनात ताण जास्त असतो किंवा जे लोक वारंवार झोपेची कमतरता अनुभवतात, त्यांना डेझा वू वारंवार जास्त जाणवू शकतो. याचं कारण म्हणजे मेंदू सतत जास्त लोडवर काम करत असतो. प्रक्रिया करण्याची क्षमता थोडी मंदावते किंवा विस्कळीत होते. अशात माहिती चुकून चुकीच्या ठिकाणी जुळते आणि डेझा वूचा अनुभव येतो.
6. आठवणीची चूक (Memory Misfire)
कधी कधी आपण एखादी घटना आधी अनुभवली असं वाटतं, कारण मेंदूने जुन्या आठवणीचा एखादा छोटा तुकडा काढला असतो आणि तो तुकडा सध्याच्या परिस्थितीशी साम्य दाखवत असतो. हा तुकडा खरा असतो, पण तो सध्याच्या घटनांशी तंतोतंत जुळत नाही.
उदाहरण: तुम्ही एखाद्या नवीन व्यक्तीला भेटता, आणि लगेच वाटतं की तुम्ही त्यांना आधी पाहिलंय. कदाचित त्यांच्या बोलण्याची पद्धत तुमच्या एखाद्या जुन्या मित्रासारखी असेल. साम्य जुळतं आणि अनुभव ओळखीचा वाटतो.
7. हे कोणत्या प्रकारचे असू शकते?
संशोधनानुसार डेझा वूचे काही प्रकार मानले जातात.
- Déjà senti – एखाद्या भावनेचा आधी झाल्यासारखा भास.
- Déjà visité – एखादी जागा आधी पाहिल्यासारखी वाटणे.
- Déjà vécu – एखादी घटना पूर्णपणे आधी अनुभवलेली असल्यासारखी जाणीव.
बहुतेक लोकांना तिन्ही प्रकारांपैकी काहीतरी अनुभव येतो.
8. डेझा वू धोकादायक आहे का?
सामान्य लोकांमध्ये येणारा डेझा वू पूर्णपणे नैसर्गिक आहे. तो धोकादायक नाही. प्रत्येक व्यक्तीला आयुष्यात अनेक वेळा असा अनुभव येतो. काही लोकांना महिन्यातून एकदा तर काहींना वर्षातून अनेकदा येऊ शकतो.
मात्र, जेव्हा डेझा वू वारंवार येऊ लागतो आणि त्यासोबत गोंधळ, भीती, चक्कर किंवा स्मरणशक्तीची अडचणही येत असेल, तेव्हा तज्ञांचा सल्ला घ्यावा. कारण कधीकधी वारंवार येणारा डेझा वू मेंदूतील इलेक्ट्रिकल अॅक्टिव्हिटी बदलाशी जोडला जाऊ शकतो.
9. का काही लोकांना जास्त डेझा वू येतो?
काही कारणं पुढीलप्रमाणे:
- ते लोक खूप निरीक्षक असतात
- जास्त प्रवास, नवीन ठिकाणं आणि अंतर्मुख विचार
- खूप वाचनामुळे अनेक पॅटर्न लक्षात राहत असतात
- कल्पनाशक्ती जास्त असणे
- झोप कमी असणे
- मनावर सतत ताण असणे
10. डेझा वू हा मेंदूचा संरक्षणात्मक यंत्रणा असू शकतो
काही संशोधन म्हणतं की डेझा वू हा मेंदू स्वतःची पडताळणी करतो त्या प्रक्रियेचा भाग असू शकतो. मेंदू सतत तपासत असतो की तो माहिती योग्यरीत्या प्रोसेस करतोय का. जेव्हा त्याला एखादी गफलत जाणवते, तेव्हा थोड्या वेळासाठी डेझा वूचा अनुभव येतो.
हे म्हणजे मेंदूचं एक प्रकारचं “सिस्टम चेक” करणं आहे.
11. डेझा वू टाळता येतो का?
पूर्णपणे टाळता येत नाही, कारण हा मेंदूचा नैसर्गिक भाग आहे.
मात्र खालील गोष्टींनी त्याची वारंवारता कमी होऊ शकते.
- पुरेशी झोप
- ताण कमी करणाऱ्या सवयी
- मेंदूवर जास्त लोड टाळणे
- डिजिटल ओव्हरलोडपासून दूर राहणे
- नियमित व्यायाम आणि रिलॅक्सेशन
निष्कर्ष
एखादी घटना आधी घडल्यासारखी वाटण्यामागे मेंदूमधील अनेक प्रक्रिया आहेत. स्मरणशक्ती, पॅटर्न ओळख, मेंदूतील संदेशांची गती, स्वप्नांची अस्पष्ट आठवण, ताण, थकवा आणि मानसिक लक्ष या सगळ्यांचा त्यात सहभाग असतो. डेझा वू हा बहुतेक वेळा धोकादायक नसतो. तो मेंदूच्या कामकाजातील क्षणभराचा गोंधळ असतो. तो आपण आधी आयुष्य जगलंय असा अर्थ नाही, तर मेंदूने काही गोष्ट चुकीच्या ठिकाणी जुळवली हेच त्याचं मूलभूत कारण आहे.
हा अनुभव जरी अनोळखी वाटला तरी तो आपल्या सर्वांच्या जीवनात कधी ना कधी येतो. तो आपल्याला सांगतो की मेंदू किती गुंतागुंतीचा आणि तरीही किती सुंदर आहे.
धन्यवाद.