अस्वच्छ किंवा पसारा असलेली खोली ही फक्त डोळ्यांना न आवडणारी गोष्ट नसते. मानसशास्त्र सांगतं की आपल्या आसपासचं वातावरण आपल्या मनाच्या हालचालींवर थेट काम करत असतं. खोली अस्ताव्यस्त असेल, वस्तूंचा ढीग आसपास पडलेला असेल किंवा कपडे, कागद, भांडी हे सर्व एकाच ठिकाणी मिसळलेले असतील, तर मनावर नकळत भार तयार होतो. हा भार दिसत नसला तरी सतत आपल्या मेंदूला संकेत देतो की काहीतरी अपूर्ण आहे, काहीतरी करायचं बाकी आहे. त्यामुळे मानसिक शांतता डळमळते.
संशोधनांमध्ये एक गोष्ट स्पष्ट दिसते की मेंदूला स्वच्छ, ओळखण्याजोगं आणि सुटसुटीत वातावरण आवडतं. वातावरण साफ असेल तर मेंदूला लक्ष केंद्रीत करणं सोपं होतं. पण खोली भरकटलेली असेल, तर मेंदूला सतत कोणत्या वस्तूवर लक्ष द्यायचं हे ठरवण्यात गोंधळ होतो. हे लक्ष विचलित करणारे वातावरण मनाचा थकवा वाढवते. आपण कधी कधी कारण न कळता चिडचिड करतो किंवा कामात मन लागत नाही असं वाटतं. अशावेळी अनेकदा आपलं आजूबाजूचं वातावरणच आपल्या मेंदूला ओवरलोड करत असतं.
मानसशास्त्रात “सेंसरी ओव्हरलोड” हा एक शब्द वापरला जातो. म्हणजे एखाद्या व्यक्तीच्या संवेदनांना जास्त उत्तेजना मिळणं. पसारा असलेली खोली म्हणजे सतत डोळ्यांसमोर असंख्य माहिती, रंग, आकार आणि वस्तूंची गर्दी. या गर्दीत मेंदूला कोणती माहिती महत्त्वाची आहे आणि कोणती नाही हे पटकन वेगळं करता येत नाही. त्यामुळे आपल्याला सतत ताण जाणवतो. जास्त विचार येतात, काम पुढे ढकलण्याची सवय वाढते आणि मन दमून जातं. अनेक सर्वेक्षणांमध्ये दिसलं आहे की ज्या लोकांचं घर किंवा खोली सतत अस्ताव्यस्त असते, त्यांना मानसिक थकवा आणि ओव्हरथिंकिंग जास्त अनुभवायला येतं.
पसाऱ्याचा आणखी एक परिणाम म्हणजे भावनिक असुरक्षितता. जेव्हा खोली भरपूर गोंधळलेली दिसते, तेव्हा मेंदूला एक संदेश मिळतो की आपल्या जीवनातील काही गोष्टी नियंत्रणाबाहेर जात आहेत. आपली प्रगती थांबल्यासारखी वाटते किंवा आपण नीट व्यवस्थापन करू शकत नाही असं मनाला वाटतं. हा विचार मनावर भार आणतो. आपण स्वतःवर नाराज होतो. हे आत्मविश्वास कमी करणारे संकेत असतात. खोली स्वच्छ असेल तर मनात हलकं वाटतं आणि स्वतःबद्दल सकारात्मक भावना तयार होतात.
अनेक संशोधनांनी दाखवलं आहे की पसारा आणि ताण यांच्यात घनिष्ठ संबंध असतो. जे लोक स्वच्छ जागेत राहतात त्यांच्या कोर्टिसोल (ताण वाढवणारे हॉर्मोन) पातळ्या कमी असतात. तर अस्ताव्यस्त वातावरण असलेल्यांमध्ये कोर्टिसोलची पातळी जास्त आढळते. ही कृती शरीराला सतत स्ट्रेस मोडमध्ये ठेवते. त्यामुळे छोटे निर्णयही कठीण वाटतात आणि मन शांत राहणं कठीण होतं. हे सगळं हळूहळू मानसिक थकवा, कामातील ढिलाई आणि भावनिक ताण यांना कारणीभूत ठरतं.
खोली स्वच्छ नसली तर झोपेवरही परिणाम होतो. झोपण्यापूर्वी आपण जे काही पाहतो ते मेंदूवर शेवटची छाप बनतं. जर खोलीत गोंधळ असेल तर मेंदूला विश्रांतीचं संकेत मिळत नाहीत. उलट तो सक्रिय राहतो आणि झोप नीट लागत नाही. झोप अपुरी झाली की दुसऱ्या दिवशी मनावर ताण वाढतो. लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण येते आणि चिडचिड वाढते. स्वच्छ खोली झोपेपूर्वी शांत संदेश देते आणि मेंदू धीम्या गतीने शांत होऊ लागतो.
अनुभव दाखवतात की जेव्हा आपण खोली व्यवस्थित करतो तेव्हा मनात एक समाधानाची भावना तयार होते. वस्तू जिथे असायला हव्या तिथे ठेवल्या की नियंत्रणाची भावना वाढते. ही भावना मानसिक स्थैर्यासाठी खूप महत्त्वाची आहे. आपण दररोजच्या आयुष्यात कितीही अडचणींना सामोरं जात असलो, तरी स्वतःचं वातावरण आपण व्यवस्थित ठेवू शकतो ही जाणीव मेंदूला सुरक्षित वाटायला मदत करते. त्यामुळे स्वच्छतेकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन फक्त घर सांभाळण्याचा नसून मन सांभाळण्याचा असतो.
पसारा असलेली जागा अनेक वेळा अनिर्णय निर्माण करते. काय करावं, कोणत्या वस्तूला हात लावावा, कुठून सुरुवात करावी हे ठरत नाही. हा गोंधळ आपल्या निर्णयक्षमतेवर परिणाम करतो. मानसशास्त्र सांगतं की निर्णय घेण्याची क्षमता वातावरणावर अवलंबून असते. स्वच्छ जागेमध्ये विचार स्पष्ट होतात. उद्दिष्ट ठरवणं सोपं होतं आणि काम सुरळीत पार पडतं. त्यामुळे सुटसुटीत खोली हे फक्त सौंदर्याचं लक्षण नसून कार्यक्षमतेचं चिन्हही असतं.
पसारा आणि भावनिक आठवणी यांचाही संबंध असतो. बऱ्याचदा आपण न वापरणाऱ्या वस्तू साठवत राहतो कारण त्या एखाद्या जुनी आठवण देतात. पण या वस्तूंचा ढीग मनावर भार टाकतो. याला मानसशास्त्रात “इमोशनल क्लटर” म्हणतात. जेव्हा आपण जुन्या वस्तूंना चिकटून राहतो, तेव्हा मन नवीन अनुभवांसाठी जागा मोकळी करू शकत नाही. खोली स्वच्छ करताना अनावश्यक वस्तू बाजूला करण्याची प्रक्रिया ही मनातील जुन्या गोष्टी सोडण्यासारखीच असते. त्यामुळे स्वच्छता म्हणजे साफसफाईपेक्षा जास्त काहीतरी असतं. ती एक मानसिक प्रक्रिया असते.
या विषयावर केलेल्या अनेक अभ्यासांमध्ये असा निष्कर्ष काढला आहे की स्वच्छ जागा मानसिक आरोग्य सुधारते, ताण कमी करते आणि आत्मविश्वास वाढवते. हे परिणाम हळूहळू दिसतात. दिवसातून फक्त दहा मिनिटेही खोलीतली व्यवस्था नीट केली तरी मन लक्षणीय शांत होतं. कामाची सुरुवात हलकी वाटते. घरातली ऊर्जा सकारात्मक वाटते. हे आपल्या एकूण मानसिक आरोग्यासाठी मोठं योगदान देतं.
म्हणूनच अस्वच्छ किंवा पसारा असलेल्या खोलीकडे दुर्लक्ष करू नये. ती फक्त घरातील एक समस्या नसते, ती मनातील शांततेशी थेट जोडलेली असते. खोली साफ करणं म्हणजे मनाची धूळ झटकणं. जेव्हा आपल्या आजूबाजूची जागा हलकी होते, तेव्हा मनही त्याच दिशेने शांत व्हायला सुरुवात करतं. स्वच्छ जागा म्हणजे मानसिक स्थैर्याची पायरी. आपण दिवसात कितीही व्यस्त असलो तरी घरातील एक छोटा कोपरा जरी सुटसुटीत ठेवला, तरी त्या जागेचा शांत परिणाम मनावर कायम दिसतो. ही छोटी सवय मानसिक शांतीकडे नेणारा मोठा टप्पा ठरू शकते.
धन्यवाद.