जोडीदाराचे प्रेम समजून घेण्याच्या आणि व्यक्त करण्याच्या पद्धती प्रत्येक नात्यात वेगळ्या दिसतात. मानसशास्त्र सांगते की प्रेम हे एकच भाव नाही, तर अनेक लहान अनुभवातून तयार होणारी भावना आहे. प्रत्येक व्यक्ती प्रेम समजते ते तिच्या भावनिक गरजा, बालपणातील अनुभव, व्यक्तिमत्त्व आणि संवाद शैलीवर आधारित असते. त्यामुळे नात्यात एकमेकांचे प्रेम ओळखणं आणि ते योग्य पद्धतीने व्यक्त करणं ही एक महत्त्वाची मानसिक प्रक्रिया आहे.
प्रेम समजण्यातील फरक
संशोधन सांगते की लोक प्रेमाची भाषा वेगवेगळ्या मार्गांनी व्यक्त करतात. काही लोक आपुलकी शब्दातून दाखवतात, काही स्पर्शातून, काही वेळ देऊन, काही भेटवस्तूंमधून किंवा मदत करून. ही सवय बालपणातील अनुभव, आसपासच्या नातेसंबंधातून शिकलेली पद्धत आणि आपल्या सुरक्षिततेच्या शैलीवर अवलंबून असते. म्हणून दोन लोक प्रेम करत असले तरी ते व्यक्त करण्याच्या पद्धती न जुळल्यास गैरसमज निर्माण होऊ शकतात.
उदाहरणार्थ, एक व्यक्ती प्रेम दाखवण्यासाठी वेळ देण्याचा प्रयत्न करत असते, पण दुसऱ्याला शब्दांत कौतुक ऐकायला जास्त आवडत असतं. दोन्ही जण प्रेम करणारेच असतात, पण ते एकमेकांपर्यंत नीट पोहोचत नाही. मानसशास्त्रात याला “भावनिक गरजांचे विसंगती” म्हणतात.
संवादाची भूमिका
नात्यात प्रेम ओळखण्यासाठी खुला संवाद महत्त्वाचा असतो. भावनिक संशोधन सांगते की नात्यात सुरक्षितता वाटण्यासाठी पार्टनरचे भाव, भीती, अपेक्षा आणि मर्यादा याविषयी बोलता येणं गरजेचं असतं. जेव्हा दोन लोक एकमेकांशी स्पष्ट बोलतात, तेव्हा प्रेम व्यक्त करण्याच्या पद्धतीही हळूहळू एकमेकांना जुळत जातात.
संवादात दोन स्तर असतात:
- शब्द: म्हणजे “मला तुझ्यासोबत वेळ घालवायला आवडतं”, “तू माझ्यासाठी महत्त्वाचा आहेस” अशी वाक्यं.
- अवाजवी संकेत: चेहरेपट्टी, डोळ्यांचा संपर्क, हसणं, लक्ष देणं, टोन, शरीराची भाषा.
कधीकधी शब्द स्पष्ट असतात पण संकेत विरोधी असतात. हे विसंगती (incongruence) नात्यावर परिणाम करू शकतं. म्हणूनच संशोधन सूचित करतं की जेव्हा आपण बोलतो तेव्हा शरीराची भाषा आणि भावनाही तितक्याच महत्त्वाच्या असतात.
प्रेम व्यक्त करण्याच्या पद्धती
1. शब्दांतून प्रेम व्यक्त करणे
काही लोकांसाठी प्रेम म्हणजे कौतुकाची वाक्यं, धन्यवाद किंवा उबदार शब्द. मानसशास्त्र सांगते की अशा लोकांना भावनिक सुरक्षितता शब्दांमधून मिळते. त्यांना नातं टिकण्यासाठी प्रोत्साहन आणि संवादाची आवश्यकता असते.
2. वेळ देऊन प्रेम व्यक्त करणे
काही लोकांसाठी जीवनातील सर्वात मौल्यवान गोष्ट म्हणजे “वेळ.” त्यांना एकत्र बसणं, शांतपणे फिरणं, चहा घेत बोलणं यांत प्रेम दिसतं. अशा लोकांच्या मते लक्ष देणं म्हणजे प्रेम. संशोधनात हे “अटेंशन-बेस्ड अॅफेक्शन” म्हणून ओळखलं जातं.
3. स्पर्शातून प्रेम व्यक्त करणे
हात धरून चालणं, मिठी मारणं, खांद्यावर हात ठेवणं अशा स्पर्शातून काही लोक प्रेम अनुभवतात. शारीरिक स्पर्श ऑक्सिटोसिन वाढवतो, जो “bonding hormone” म्हणून ओळखला जातो. त्यामुळे स्पर्श नात्यात भावनिक जवळीक वाढवतो.
4. सेवेमधून प्रेम व्यक्त करणे
काही लोक प्रेम बोलून दाखवत नाहीत, पण त्यांच्या कृतीतून दिसतं. मदत करून, छोट्या कामांत हातभार लावून, जोडीदाराचा भार कमी करून ते प्रेम व्यक्त करतात. मानसशास्त्रात याला “कृती-आधारित प्रेम” म्हटलं जातं.
5. भेटवस्तूंमधून प्रेम व्यक्त करणे
काही लोकांना भेटवस्तू म्हणजे वस्तू नव्हे, तर लक्षात ठेवलेला क्षण वाटतो. अशा लोकांसाठी भेट म्हणजे त्यांच्या भावनिक मूल्याची पुष्टी. भेट लहान असो किंवा मोठी, संदेश मोठा असतो: “मी तुला विचारात घेतलं.”
प्रेम ओळखण्यात येणाऱ्या अडचणी
कधीकधी दोन लोक प्रेम व्यक्त करण्याच्या वेगळ्या पद्धती वापरतात आणि त्यामुळे गैरसमज निर्माण होतात. संशोधन सांगतं की नात्यातील बहुतांश तणाव हा “भौतिक किंवा भावनिक दुर्लक्ष” वाटण्यामुळे होतो. पण प्रत्यक्षात दुर्लक्ष नसतं, तर पद्धती जुळत नसतात.
उदाहरण:
एक व्यक्ती स्पर्शातून प्रेम व्यक्त करत असते, पण दुसरा वेळ देऊन. दोघांनाही वाटतं की समोरचा आपल्याला तितकं प्रेम देत नाही. हे खऱ्या अर्थाने प्रेमाची भाषा न समजल्यामुळे होतं.
नियोजन आणि सवयी
नात्यात प्रेम व्यक्त करणं ही एक सवय आहे. संशोधन सांगतं की जाणीवपूर्वक केलेल्या छोट्या कृती नात्याच्या समाधानात मोठा फरक घडवतात. जोडीदाराने कोणत्या पद्धतीतून प्रेम अनुभवतं हे समजून घेऊन त्या पद्धतीला महत्त्व देणं आवश्यक आहे. याला “भावनिक एकरूपता” म्हणतात.
जोडीदाराला आवडणाऱ्या पद्धती जाणून घेण्यासाठी काही प्रश्न मदत करू शकतात:
- तुला माझ्या कोणत्या गोष्टींमुळे प्रेम जास्त जाणवतं?
- तुला माझ्याकडून काय हवं असतं?
- तुला दुर्लक्ष केल्यासारखं कधी वाटतं?
- तुला कोणत्या कृतींमधून जास्त भावनिक सुरक्षा मिळते?
हे प्रश्न नात्यात जवळीक आणि स्पष्टता वाढवतात.
नात्यातील सुरक्षितता
प्रेम समजण्यासाठी नात्यात भावनिक सुरक्षितता असणं गरजेचं आहे. सुरक्षितता म्हणजे आपल्या भावना, त्रुटी, भीती आणि गरजा न बिचकता व्यक्त करता येणं. संशोधनानुसार सुरक्षित नात्यात मेंदू कमी तणाव अनुभवतो, निर्णय अधिक शांतपणे घेतो आणि संवाद अधिक प्रामाणिक होतो.
निष्कर्ष
जोडीदाराचे प्रेम समजून घेणे ही केवळ नात्याची गरज नाही, तर मानसिक आरोग्याचा भाग आहे. प्रेम जेव्हा योग्य पद्धतीने अनुभवायला मिळतं, तेव्हा आत्मविश्वास वाढतो, तणाव कमी होतो आणि नात्यातली बांधिलकी मजबूत होते.
प्रेमाची भाषा वेगळी असली तरी दोन लोकांनी एकमेकांना समजून घेण्याचा प्रयत्न केला, तर नातं अधिक उबदार आणि स्थिर होतं. शेवटी प्रेम म्हणजे फक्त भावना नाही, तर समोरच्या व्यक्तीच्या मनातलं जग समजून घेण्याची तयारी आहे.
धन्यवाद.