माणसाच्या मनात दोन गोष्टी सतत एकमेकांशी जोडलेल्या असतात. एक म्हणजे स्वतःची गरज आणि दुसरी म्हणजे इतरांबद्दलची काळजी. अनेक वेळा आपण स्वतःचे काम, वेळ किंवा सोय बाजूला ठेवून एखाद्याला मदत करतो. कधी एखाद्या अनोळखी व्यक्तीला रस्ता दाखवतो. कधी मित्राच्या अडचणीला स्वतःची असुविधा मानत नाही. कधी घरातल्या कोणासाठी अतिरिक्त काम करतो. हे सगळं फक्त भावनांनी होतं असं नसतं. मानसशास्त्रीय संशोधन सांगतं की इतरांना मदत करणं ही माणसाची खोलवर रुजलेली जैविक, सामाजिक आणि मानसिक गरज आहे.
मदत करण्याची नैसर्गिक प्रवृत्ती
इवॉल्यूशनरी मानसशास्त्र सांगतं की माणूस जिवंत राहण्यासाठी सहकार्य शिकला. आदिमानवांच्या काळात गटात राहणं सुरक्षित होतं. एखाद्याने शिकारीत मदत केल्यास गटाचा जीव वाचायचा. एखाद्याने जखमी सदस्याची काळजी घेतली तर गट अधिक मजबूत व्हायचा. मदत करण्याची प्रवृत्ती टिकली कारण ती जिवंत राहण्याच्या संधी वाढवत होती. त्यामुळे आपल्या मेंदूमध्ये “सहकार्य” ही एक नैसर्गिक जैविक सवय म्हणून आजही जपली गेली आहे.
आज परिस्थिती बदलली असली तरी त्याची मानसिक छाप कायम आहे. म्हणूनच आपण एखाद्याला मदत केली की मनात समाधान निर्माण होतं. हे समाधान फक्त भावनिक नसतं. संशोधनात आढळलं आहे की मदत करताना मेंदूतील डोपामीन आणि ऑक्सिटोसिन सारखी आनंद देणारी रसायनं वाढतात. म्हणजे मदत करणं मेंदूसाठी तितकंच सुखद आहे जितकं एखादं आवडतं काम करणे.
समोरच्याच्या भावनांचा आपल्यावर परिणाम
मानसशास्त्रात एक संकल्पना आहे, “एम्पथी”. म्हणजेच समोरच्याची अवस्था स्वतः अनुभवल्यासारखी वाटणे. आपल्याकडे एखादी व्यक्ती दुःखी दिसली की आपलं मन ताणलं जातं. एखाद्याला समस्या आली तर आपल्यालाही अस्वस्थता वाटते. हे फक्त भावनिक प्रतिक्रिया नाही. मेंदूमध्ये “मिरर न्यूरॉन्स” नावाचे पेशी आहेत. या पेशी समोरच्याच्या भावनांचे प्रतिबिंब आपल्या मनात तयार करतात. त्यामुळे दुसऱ्याचं दुःख आपल्याला जाणवतं आणि त्या अस्वस्थतेतून बाहेर पडण्यासाठी आपण मदत करतो.
काही संशोधन सांगतं की ज्या लोकांमध्ये भावनिक समज जास्त असते, ते इतरांना मदत करण्याचा कल अधिक दाखवतात. परंतु एम्पथी हा गुण प्रत्येकामध्ये काही प्रमाणात असतो. आपण एखाद्याला पडताना पाहिलं तर लगेच हात पुढे करण्याची इच्छा जागृत होते. कारण आपला मेंदू आपल्याला सांगतो की “याला मदत केली तर तुझंही ताण कमी होईल.”
सामाजिक मान्यता आणि नात्यांची गरज
माणूस सामाजिक प्राणी आहे. आपल्याला इतरांनी स्वीकारावं अशी खोलवर इच्छा असते. जेव्हा आपण एखाद्याला मदत करतो, तेव्हा आपली प्रतिमा चांगली होते. लोक आपल्याविषयी सकारात्मक विचार करतात. ही सामाजिक मान्यता आपल्या आत्मसन्मानाला बळ देते.
संशोधनात दिसून आलं आहे की मदत करणाऱ्यांचा सामाजिक गोतावळा मजबूत असतो. त्यांचे संबंध स्थिर असतात. कारण मदत ही नात्यांमध्ये विश्वास निर्माण करणारी क्रिया आहे. आपण एखाद्याला मदत केली की समोरचा व्यक्ती मनात आपल्याबद्दल कृतज्ञता ठेवतो. त्यातून सहकार्य वाढतं.
अनेक वेळा आपल्याला हेही वाटतं की भविष्यात आपल्यालाही मदतीची गरज पडू शकते. त्यामुळे आपण आज मदत देतो. याला “reciprocity” म्हणतात. म्हणजेच “तू मला मदत केलीस, तर मीही तुला करेन.” ही भावना नात्यांना मजबूत करते.
आनंद देणारं समाधान
काही संशोधनात मदत करणाऱ्या लोकांच्या मानसिक आरोग्यात सुधारणा दिसून आली आहे. जे लोक नियमितपणे इतरांना मदत करतात त्यांच्यात ताण कमी असतो. त्यांची चिंता कमी असते. आणि त्यांना आयुष्याबद्दल अधिक नियंत्रण जाणवतं.
काही लोकांकडे “helper’s high” नावाचा अनुभव येतो. म्हणजे मदत केल्यानंतर मनात निर्माण होणारा शांत, सुखद आणि ऊर्जावान भाव. हा अनुभव अनेक लोकांना पुन्हा पुन्हा मदत करण्यासाठी प्रेरित करतो. मेंदूतील आनंदी रसायनं वाढल्यामुळे हा प्रभाव नैसर्गिकपणे तयार होतो.
नैतिक मूल्यांचा प्रभाव
आपल्यापैकी अनेकांना लहानपणापासून “मदत करणे चांगले” असे संस्कार मिळालेले असतात. कुटुंब, शाळा, समाज – सर्वत्र मदतीला महत्त्व दिलं जातं. त्यामुळे मदत करणं ही नैतिक जबाबदारी असल्याची भावना तयार होते.
भारतीय समाजात विशेषतः “दुसऱ्याला मदत करणे” हे एक मूल्य मानलं जातं. त्यात स्वार्थ शोधला जात नाही. अशा संस्कारांचा दीर्घकालीन प्रभाव आपली निर्णय प्रक्रिया घडवतो. म्हणूनच आपण एखाद्याला मदत करतो तेव्हा आपल्याला “योग्य काम केले” असं वाटतं.
स्वतःची ओळख आणि अर्थपूर्णता
कधी कधी मदत करणं हे स्वतःला अर्थपूर्ण वाटण्यासाठी केलं जातं. अनेक जण म्हणतात, “मी एखाद्याला उपयोगी पडलो की मला माझं अस्तित्व महत्त्वाचं वाटतं.” मानसशास्त्रात याला “purpose-driven behavior” म्हणतात. म्हणजेच जीवनाला अर्थ देणाऱ्या कृती.
संशोधन सांगतं की ज्या लोकांना इतरांना मदत करायला आवडतं त्यांना जीवनात कमी पोकळी जाणवते. त्यांना स्वतःची ओळख अधिक स्पष्ट होत जाते. ते स्वतःला समाजाचा महत्त्वाचा भाग समजतात. त्यामुळे मानसिक स्थैर्य वाढतं.
अनोळखी लोकांना मदत का केली जाते?
एक मनोरंजक गोष्ट म्हणजे आपण केवळ जवळच्या लोकांना नव्हे, तर अनोळखी लोकांनाही मदत करतो. यामागे काही कारणं आहेत.
- आपला मेंदू सहकार्याला प्राथमिकता देतो.
- एखाद्याने मदत मागितली तर त्याकडे दुर्लक्ष करणं कठीण जाते.
- स्वतःला चांगला माणूस मानण्याची गरज असते.
- “कधी मीही अशा स्थितीत असू शकतो” हा विचार मदत करण्याचं कारण बनतो.
निष्कर्ष
आपण इतरांना मदत करतो कारण ते आपल्या स्वभावाचा मूलभूत भाग आहे. मदत करणं मेंदूसाठी आनंददायी आहे. ते आपली भावना हलकी करतात, नात्यांना बळ देतात, समाजात आपली चांगली ओळख निर्माण करतात आणि जीवनाला अर्थ देतात.
म्हणून जेव्हा आपण कोणाला मदत करतो तेव्हा आपण फक्त त्यांचं जीवन सोपं करत नाही. आपण स्वतःलाही मानसिक स्थैर्य, आनंद आणि समाधान मिळवत असतो. मदत करणं हे स्वार्थाच्या पलीकडे जाऊन केलेलं काम असलं तरी त्याचा फायदा दोघांनाही होतो. त्यामुळे ही प्रवृत्ती मानवजातीला जोडून ठेवते आणि जगाला अधिक मानवी बनवते.
धन्यवाद.