आपण मनात काही ठरवतो, पण वागताना त्याच्या उलट करतो. कधी आपण मानतो की प्रामाणिकपणा महत्त्वाचा आहे, पण वेळ आली तर थोडं खोटं बोलतो. कधी आपण आरोग्याची काळजी घेण्याचं ठरवतो, पण अनारोग्यदायी सवयी सोडता येत नाहीत. विचार एक, कृती दुसरी. या दोन गोष्टी जुळत नाहीत तेव्हा जी अस्वस्थता निर्माण होते तिला मानसशास्त्रात “कॉग्निटिव्ह डिसोनन्स” म्हटलं जातं.
ही अवस्था जवळजवळ प्रत्येकजण आपल्या आयुष्यात वेळोवेळी अनुभवतो. पण अनेकदा आपल्याला हे समजतही नाही की हे अस्वस्थ का वाटतंय. संशोधन सांगतं की मेंदूला विसंगती आवडत नाही. विचार आणि कृती यांच्यात तफावत निर्माण झाली की मेंदूला एक प्रकारचा ताण जाणवतो. हा ताण दिसायला मोठा नसला तरी आपल्या निर्णयांवर, वर्तनावर आणि नात्यांवर खोल परिणाम करतो.
या मानसिक अस्वस्थतेची सुरुवात कशी होते?
मानसशास्त्रीय संशोधनात सांगितलं जातं की प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःबद्दल एक सुसंगत प्रतिमा राखण्याची गरज असते. आपण स्वतःला “मी चांगला आहे”, “मी जबाबदार आहे”, “मी योग्य निर्णय घेतो” अशा सकारात्मक नजरेतून पाहू इच्छितो. मात्र प्रत्यक्ष आयुष्यात आपण जेव्हा या प्रतिमेला धक्का देणारं वर्तन करतो, तेव्हा आतून एक विचित्र विरोधाभास जाणवतो.
उदा.
- आपण ठरवतो की खर्च कमी करायचा, पण महागडं काहीतरी विकत घेतो.
- आपण म्हणतो की वेळेचं महत्त्व आहे, पण काम पुढे ढकलतो.
- आपण सामाजिक मूल्यांवर विश्वास ठेवतो, पण कधी कधी त्यांच्याविरुद्ध करतो.
या सगळ्या प्रसंगात मन आतून विचारू लागतं, “मी असं का केलं?” आणि हेच अस्वस्थतेचं मूळ कारण ठरतं.
हे घडतं तरी कोणत्या पातळ्यांवर?
संशोधनानुसार ही विसंगती मुख्यतः तीन स्तरांवर जाणवते:
- विचार आणि कृती यांच्यात तफावत उदाहरण: “मला आरोग्य महत्त्वाचं आहे” हा विचार, पण व्यायाम न करणं ही कृती.
- दोन विरोधी विचार मनात असणं उदाहरण: “पैसे वाचवणं महत्त्वाचं आहे” आणि “जीवन एकदाच मिळतं, आनंद घ्या”.
- कृतीनंतरची आत्मपरीक्षणाची अस्वस्थता काहीतरी करून झाल्यावर “कदाचित मी चुकीचा निर्णय घेतला” अशी शंका मनात येणं.
या तीन स्तरांवर ही अवस्था दिसली की मन लगेच संतुलन मिळवण्याचा प्रयत्न करतं.
मेंदू हे अस्वस्थपण कमी करण्याचा प्रयत्न कसा करतो?
मानसशास्त्रात हे स्पष्ट केलं आहे की मेंदूला “सुसंगत कथा” हवी असते. विसंगती टिकली तर ताण वाढतो. म्हणून आपोआप काही यंत्रणा सक्रिय होतात:
1. विचार बदलणे
मन स्वतःला पटवून देतं की जे आपण केलं ते चुकीचं नव्हतं. उदा. “मी महाग फोन घेतला, पण त्याचं फीचर्सही चांगलं आहे.”
2. कृतीची वैधता सिद्ध करणं
आपण स्वतःला कारणं देतो. उदा. “हो, मी अभ्यास केला नाही, पण माझं मन खूप थकलं होतं.”
3. विचारांची पुनर्रचना
आपण मूळ मूल्यांनाच बदलू लागतो. उदा. “प्रामाणिकपणा महत्त्वाचा आहे, पण कधी कधी परिस्थिती बदलते.”
4. विसंगती टाळणं
मनाला अस्वस्थ करणाऱ्या गोष्टींपासून दूर राहणं. उदा. चुकीच्या निर्णयांची आठवण टाळणं, टीका करणाऱ्यांना टाळणं.
या पद्धतींमुळे अस्वस्थता काही काळासाठी कमी होते, पण खरी समस्या तशीच राहते.
ही अवस्था आपल्या निर्णयांवर काय परिणाम करते?
हाच ताण कायम राहिला तर आपल्या मानसिक आरोग्यावर आणि दैनंदिन आयुष्यावर गंभीर परिणाम होतात.
1. गोंधळ आणि असुरक्षितता वाढते
आपलेच निर्णय आपल्याला समजेनासे होतात. स्वतःवरील विश्वास कमी होतो.
2. मुखवटा घालण्याची सवय लागते
आपण बाहेरून एक बोलतो आणि आतून काहीतरी वेगळं जाणवतं. यामुळे नात्यांमध्ये ताण वाढतो.
3. वारंवार चुका होतात
अस्वस्थता टाळण्यासाठी आपण घाईत घेतलेले निर्णय चुकीचे होतात.
4. आत्मविश्वास ढासळतो
जुळत नसलेल्या कृतींमुळे स्वतःबद्दल नकारात्मक भावना वाढतात.
5. दीर्घकाळ ताण आणि चिंता निर्माण होते
वर्तनातील विसंगती न सुलझल्यास मन सतत ताणाखाली राहतं.
ही मानसिक अवस्था कोणत्या परिस्थितीत अधिक दिसते?
मानसशास्त्रीय संशोधन काही ठराविक प्रसंग दाखवते ज्यात ही अवस्था अधिक दिसते:
- जेव्हा व्यक्तीच्या मूल्यांना निर्णयांमुळे धक्का बसतो
- जेव्हा व्यक्ती इतरांच्या अपेक्षांसाठी स्वतःविरुद्ध वागते
- जेव्हा व्यक्तीला निवड कठीण असते
- जेव्हा व्यक्तीवर सामाजिक दबाव असतो
- जेव्हा व्यक्ती चुकी मान्य करण्यास टाळते
उदा. विद्यार्थ्यांना न आवडणारा विषय निवडावा लागला तर त्यांचे विचार आणि कृती जुळत नाहीत. तसंच नात्यांमध्ये जेव्हा व्यक्तीला कशामुळे तरी आपलं खरं मत व्यक्त करता येत नाही, तेव्हाही ही अवस्था जाणवते.
ही अस्वस्थता कमी करण्याचे काही संशोधनाधारित मार्ग
हे पूर्णपणे टाळणं शक्य नसतं, पण त्याच्याशी आरोग्यदायी पद्धतीनं वागता येतं.
1. विचार आणि कृतींची स्पष्टता ठेवणं
आपण काय मानतो आणि काय करतो यावर प्रामाणिकपणे नजर टाकणे. स्वतःशी प्रामाणिक राहिल्यावर विसंगती कमी होते.
2. चुका स्वीकारण्याचा सराव
“मी चुकलो” हे म्हणणं अवघड असतं, पण मानसिक ताण लगेच कमी होतो.
3. कृतिशील बदल करणं
विचारांप्रमाणे वागायला लहान पावलं उचलणं.
उदा. व्यायामाचं मूल्य मानत असाल तर दिवसातून पाच मिनिटांनी सुरुवात करा.
4. स्वतःच्या मूल्यांची पुनर्बांधणी
आपण खरोखर काय मानतो हे ओळखणं. इतरांनी ठरवलेली मूल्यं अंगी बाळगली तर विसंगती वाढते.
5. दबावापासून स्वतःचं संरक्षण
इतरांच्या अपेक्षांमुळे आपल्या निर्णयांमध्ये विरोधाभास येतो. म्हणून आवश्यक तिथे सीमा आखणं.
6. आत्मसंवाद विकसित करणं
आपल्या कृतींचं स्पष्टीकरण देताना आपण स्वतःला फसवत आहोत का हे विचारणं. ही जाणीव महत्त्वाची.
ही मानसिक अवस्था सकारात्मकही ठरू शकते
ही विसंगती हमेशा वाईट नसते. संशोधन सांगतं की कधी कधी याच अस्वस्थतेमुळे बदलाची प्रक्रिया सुरू होते.
उदा.
- वाईट सवयी सोडणं
- ताण कमी करणं
- नाती सुधारण्याचे प्रयत्न
- चुकीच्या निर्णयांवर पुनर्विचार
विसंगती मनाला ढकलते की “काहीतरी बदलायला हवं”. त्यामुळे योग्य वापर केला तर ही अवस्था वैयक्तिक वाढ घडवू शकते.
निष्कर्ष
विचार आणि कृती यांच्यात तफावत ही मानवी अनुभवाचा एक भाग आहे. पण ती ओळखणं आणि त्याचा अर्थ समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. मेंदूला विसंगती आवडत नसते, म्हणून तो आपल्याला अस्वस्थ करतो. ही अस्वस्थता आपण योग्य रित्या हाताळली तर व्यक्तिमत्त्व मजबूत होतं, निर्णय सुधरतात आणि मन हलकं राहतं. खरी ताकद विसंगती टाळण्यात नाही, तर ती प्रामाणिकपणे स्वीकारून बदल करण्याच्या तयारीत आहे.
धन्यवाद.