आपण फक्त त्याच गोष्टींवर का विश्वास ठेवतो, ज्या आपल्या मतांशी जुळतात? यामागे मानसशास्त्रात स्पष्टपणे समजावून सांगितलेले काही खोल मुद्दे आहेत. या लेखात सोप्या भाषेत, संशोधनाचा आधार घेऊन, हे वर्तन कसं तयार होतं आणि त्याचे परिणाम काय असतात, हे पाहूया.
१) आपल्या मेंदूची नैसर्गिक प्रवृत्ती
मानसशास्त्रात याला confirmation bias म्हणतात. म्हणजे, मेंदूला आधीच जे मान्य आहे, जे पटतं, त्यालाच आधार देणारी माहिती जास्त आवडते. हे पूर्णपणे नैसर्गिक आहे. कारण मेंदू सतत ऊर्जा वाचवण्याचा प्रयत्न करत असतो. जर एखादी माहिती आपल्या मतांशी जुळत असेल, तर मेंदूला ती प्रोसेस करणे सोपे जाते. ती वाचताना, ऐकताना किंवा कुणाकडून ऐकल्यानंतर आपल्याला मानसिक ताण येत नाही. उलट “हो, हेच तर खरं आहे” असं वाटतं. संशोधन सांगते की जेव्हा आपल्याला आपली मान्यता बरोबर असल्याचा पुरावा मिळतो, तेव्हा मेंदूत आनंददायी रसायने सक्रिय होतात, म्हणूनच हे वर्तन आणखीनच मजबूत होतं.
२) विरोधी मतांमुळे निर्माण होणारा मानसिक ताण
जे विचार आपण मानतो, त्याच्या उलट काही ऐकलं की मनात अस्वस्थता तयार होते. याला cognitive dissonance म्हणतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला आपली राजकीय विचारसरणी खूप प्रिय असेल. जर कुणी विरोधी पुरावे दाखवले, तर व्यक्ती अचानक अस्वस्थ होते. तिच्या मेंदूला दोन विसंगत गोष्टी एकत्र ठेवणं कठीण जातं. ही अस्वस्थता कमी करण्याचा सोपा मार्ग म्हणजे विरोधी माहिती नाकारणे किंवा दुर्लक्ष करणे. म्हणूनच लोक बहुतेक वेळा आपल्याच मतांना सपोर्ट करणारी माहिती शोधतात आणि तिच्यावरच विश्वास ठेवतात.
३) आपल्या ओळखीशी जोडलेली मतप्रणाली
आपली मते ही केवळ मतं नसतात; ती अनेकदा आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा भाग असतात.
उदाहरणार्थ:
- “मी पारंपारिक विचारांचा आहे.”
- “मी आधुनिक विज्ञानावर विश्वास ठेवतो.”
- “मी एका विशिष्ट पक्षाचा समर्थक आहे.”
अशा विचारांवर अवलंबून आपली ओळख तयार होते.
जेव्हा एखादी माहिती या ओळखीला विरोध करते, तेव्हा आपल्याला ते वैयक्तिक हल्ल्यासारखं वाटतं. म्हणूनच आपण अशा माहितीपासून दूर राहायचं ठरवतो. संशोधन सांगतं की जे विचार आपल्या ओळखीत बसतात, ते सोडणं मनाला खूप जड जातं, त्यामुळे आपण त्यांना अधिक जपतो.
४) सामाजिक गटांचा प्रभाव
आपण ज्या लोकांमध्ये राहतो, ज्या गटाचा भाग असतो, त्या गटातील विश्वास आपल्यावर खोल प्रभाव टाकतात. जर आपला गट एखाद्या गोष्टीवर ठाम विश्वास ठेवत असेल, तर आपल्यालाही त्याच दिशेने विचार करणे सोपं वाटतं. कारण मानवाला “गटाशी जोडलेलं राहणं” ही मूलभूत गरज आहे. ज्या विचारांमुळे गटाशी मतभेद निर्माण होऊ शकतात, त्यांना आपण स्वाभाविकपणे टाळतो. म्हणूनच आपण त्या माहितीवरच विश्वास ठेवतो जी आपल्या गटात स्वीकारली जाते.
५) सोशल मीडियाचे अल्गोरिदम हे वर्तन वाढवतात
आजच्या काळात सोशल मीडिया आपल्या मानसशास्त्रीय कमकुवतपणाचा फायदा घेतो. अल्गोरिदम आपल्याला फक्त त्या गोष्टी दाखवतात ज्या आपण पाहायला, ऐकायला किंवा आवड द्यायला सवय लावली आहे. जर तुम्हाला आरोग्यविषयक व्हिडिओ आवडले, तर तेच वाढत जातात. जर तुम्ही एखाद्या विशिष्ट राजकीय दृष्टिकोनाचे पोस्ट वाचत असाल, तर सोशल मीडिया तुम्हाला त्याच दिशेची जास्त माहिती दाखवू लागतो. यामुळे असे वाटू लागते की “सगळेच माझ्यासारखे विचार करतात.” हा filter bubble आपल्या विश्वासांना आणखीनच पक्का बनवतो.
६) मेंदूचा वेगवान आणि संथ विचार
मानसशास्त्रज्ञ डॅनियल काह्नमन यांनी विचार करण्याचे दोन प्रकार स्पष्ट केले आहेत:
- वेगवान, सहज, भावनिक विचार
- संथ, तर्कशुद्ध, विचारपूर्वक निर्णय
आपण रोजच्या आयुष्यात बहुतेक वेळा वेगवान विचारांचा वापर करतो. हा विचार भावनिक आणि सहज असतो, त्यामुळे तो बहुतेक वेळा आपल्या आधीच्या मतांशी जुळणारी माहिती पटकन स्वीकारतो. संथ विचार वापरण्यासाठी मेंदूला जास्त ऊर्जा लागते. त्यामुळे विरोधी माहिती तपासणे, तिचा तर्क लावणे, पुरावे पाहणे हे लोक कमी करतात. सोप्या मार्गाने म्हणजे आधी पटलेलं खरं मानणे अधिक सोपं वाटतं.
७) भूतकाळातील अनुभवांचा प्रभाव
आपण जे अनुभवलेलं असतं, त्यावर आपली विश्वासप्रणाली तयार होते. जर एखाद्या व्यक्तीने ज्या गोष्टीवर विश्वास ठेवला त्यानेच तिला आजपर्यंत आधार दिला असेल, तर त्या विश्वासाला प्रश्न विचारणे तिला धोकादायक वाटू शकतं. भूतकाळातील चुका, निर्णय, नातेसंबंध, भीती किंवा आशा या सर्वांचा परिणाम आपल्या मतांवर होतो. म्हणूनच त्यांच्याशी विरोध करणारी माहिती स्वीकारणे कठीण जाते.
८) विश्वास बदलणं म्हणजे मेंदूला काम देणं
संशोधनात दिसतं की जेव्हा आपण आपलं मत बदलतो, तेव्हा मेंदूला नवीन माहिती, नवीन तर्क, आणि नवीन निष्कर्षांची रचना करावी लागते. यासाठी खूप मानसिक ऊर्जा लागते.
बहुतेक लोकांना ही प्रक्रिया थकवणारी वाटते.
म्हणूनच ते म्हणतात: “मी माझं मत बदलणार नाही.”
किंवा “मला असं वाटत होतं, त्यामुळे तेच खरं आहे.”
हे वाक्य मनाला ताणापासून वाचवतात.
९) सुरक्षा आणि नियंत्रितपणाची भावना
आपल्या मतांवर टिकून राहिल्याने आपल्याला नियंत्रण असल्यासारखं वाटतं.अपरिचित माहिती, नवे पुरावे, वेगळे मत हे सर्व अनिश्चितता वाढवतात. मानवाला अनिश्चितता फारशी आवडत नाही.
त्यामुळे तो आधीच मान्य असलेलं “सुरक्षित मत” पकडून बसतो.
१०) याचे परिणाम काय?
फक्त आपल्याच मतांना जुळणारी माहिती स्वीकारण्यामुळे काही समस्या निर्माण होऊ शकतात:
- चुकीची माहिती पक्की होते
- नवीन विचारांना विरोध वाढतो
- सामाजिक तणाव वाढतो
- नात्यांमध्ये मतभेद तीव्र होतात
- शिकण्याची क्षमता कमी होते
पण त्याच वेळी हा एक नैसर्गिक मानवी गुण आहे, जो आपण ओळखून वापरायचा आहे.
११) बदल शक्य आहे का?
हो, पूर्णपणे. यासाठी काही गोष्टी उपयुक्त ठरतात:
- स्वतःच्या विश्वासांवर प्रश्न विचारणे
- विरोधी मत शांतपणे ऐकण्याचा सराव
- पुरावे तपासण्याची सवय
- नवीन माहिती स्वीकारताना ताण जाणवला तरी थांबून विचार करणे
- सोशल मीडियावर विविध स्रोत फॉलो करणे
ही प्रक्रिया हळूहळू मानसिक लवचिकता वाढवते.
निष्कर्ष
आपण फक्त त्याच गोष्टींवर विश्वास ठेवतो ज्या आपल्या मतांशी जुळतात, कारण मेंदूला सोप्पं, परिचित आणि सुरक्षित वाटतं.
ही एक नैसर्गिक मानसशास्त्रीय प्रक्रिया आहे.
पण याची जाणीव ठेवली तर आपण अधिक खुले मनाने विचार करू शकतो, चांगले निर्णय घेऊ शकतो आणि व्यक्ती म्हणून अधिक प्रगल्भ होऊ शकतो.
धन्यवाद.