मानवाला विचार करण्याची क्षमता ही निसर्गाने दिलेली सर्वात मोठी देणगी आहे. विचारांमुळेच आपण निर्णय घेतो, समस्यांचे उपाय शोधतो, आणि भविष्यासाठी योजना तयार करतो. पण हीच विचार करण्याची सवय जेव्हा मर्यादेपलीकडे जाते, तेव्हा ती आपल्यासाठी त्रासदायक ठरते. मानसशास्त्रात या प्रक्रियेला overthinking म्हणजेच “जास्त विचार करणे” असे म्हटले जाते.
जास्त विचार म्हणजे काय?
जास्त विचार म्हणजे एखाद्या घटनेबद्दल, निर्णयाबद्दल किंवा समस्येबद्दल पुन्हा पुन्हा विचार करत राहणे, पण त्यावर कोणताही ठोस निष्कर्ष निघू न देणे. उदाहरणार्थ, “मी ते बोलायला नको होतं”, “त्याने असं का केलं?”, “उद्या काही चुकलं तर?” अशा विचारांची मालिका सतत चालू राहते. यात मन एकाच गोष्टीभोवती फिरत राहतं, जणू काही त्यातून बाहेर पडण्याचा मार्गच नाही.
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून विश्लेषण
अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ सुसन नोलन-होक्सेमा यांनी overthinking वर विस्तृत संशोधन केले आहे. त्यांच्या मते, जास्त विचार करणे हे नैराश्य, चिंता आणि आत्मविश्वासातील घट यासारख्या मानसिक अवस्थांशी जोडलेले असते. त्यांनी हे दाखवून दिलं की, जे लोक सतत एका समस्येवर विचार करत राहतात, त्यांना त्या समस्येचं समाधान शोधण्यात अडचण येते, कारण त्यांचा मेंदू “problem-solving mode” मध्ये नसतो, तर “problem-loop” मध्ये अडकलेला असतो.
मेंदूवर होणारा परिणाम
जेव्हा आपण जास्त विचार करतो, तेव्हा आपल्या मेंदूतील prefrontal cortex आणि amygdala या भागांवर ताण येतो. Amygdala ही मेंदूची भावना नियंत्रित करणारी रचना आहे, आणि जास्त विचारामुळे ती अधिक सक्रिय होते. त्यामुळे चिंता, भीती, आणि तणाव वाढतो.
त्याच वेळी prefrontal cortex — जो निर्णय घेण्याचं आणि विचारांचं नियमन करतो — तो थकतो. परिणामी, व्यक्तीला साधे निर्णय घेणंही कठीण वाटू लागतं. यामुळे मनात गोंधळ निर्माण होतो आणि आत्मविश्वास कमी होतो.
विचार आणि भावना यांचं नातं
मानसशास्त्र सांगतं की प्रत्येक विचारामागे एक भावना लपलेली असते. जेव्हा आपण त्या भावनेला स्वीकारत नाही, तेव्हा ती भावना विचारांच्या रूपात पुन्हा पुन्हा डोकं वर काढते. उदाहरणार्थ, “मी अपयशी ठरलो” हा विचार मनात सतत येत राहतो, कारण त्यामागे असते “अपयशाची भीती” ही भावना.
जास्त विचार म्हणजे भावनांना दाबून ठेवण्याचा एक प्रयत्न असतो, पण तो उलट परिणाम करतो. मन जास्त गुंततं, आणि भावनिक अस्वस्थता वाढते.
जास्त विचारांचे दुष्परिणाम
- निर्णयक्षमता कमी होते: सतत विचार करत राहिल्यामुळे मन स्पष्ट राहत नाही. प्रत्येक पर्यायावर शंका घेतल्यामुळे व्यक्ती निर्णय टाळते.
- झोपेचा त्रास: मन शांत न झाल्यामुळे झोप लागत नाही किंवा तुटक झोप येते.
- शारीरिक तणाव: डोकेदुखी, हृदयाचे ठोके वाढणे, पचनातील बिघाड अशा शारीरिक तक्रारी वाढतात.
- नैराश्य आणि चिंता: विचारांची ओव्हरलोडिंग मेंदूला थकवते, आणि मन उदास होते.
- संबंधांमध्ये तणाव: एखाद्याने काय म्हटलं, काय विचार केलं, याचा अति विचार केल्यामुळे नात्यांमध्ये गैरसमज वाढतात.
संशोधनातून मिळालेली निष्कर्ष
हार्वर्ड युनिव्हर्सिटीच्या २०१० च्या एका संशोधनानुसार, माणूस दररोज सुमारे ६०,००० विचार करतो, आणि त्यातील जवळजवळ ८० टक्के विचार हे नकारात्मक असतात. त्यातील अनेक विचार हे पुन्हा पुन्हा येणारे असतात. या नकारात्मक विचारांमुळे मन सतत ताणाखाली राहतं, ज्यामुळे cognitive overload म्हणजे मानसिक थकवा निर्माण होतो.
जास्त विचार थांबवण्यासाठी मानसशास्त्रीय उपाय
- विचारांची जाणीव करून घ्या:
मनात विचारांची गर्दी झाली की थांबा आणि स्वतःला विचारा — “हा विचार उपयोगी आहे का?”. जर नाही, तर त्याला मनातून जाऊ द्या. - लेखनाचा उपयोग करा:
मनातले विचार लिहून काढल्याने ते बाहेर येतात आणि त्यांचं निरीक्षण सोपं होतं. अनेक मानसशास्त्रज्ञ journaling therapy सुचवतात, कारण लेखनाने विचारांची दिशा मिळते. - वर्तमानात राहण्याचा सराव करा:
जास्त विचार बहुतेक वेळा भूतकाळ किंवा भविष्यकाळाशी संबंधित असतात. Mindfulness किंवा ध्यान यामुळे मनाला वर्तमान क्षणात ठेवता येतं, ज्यामुळे गोंधळ कमी होतो. - कृतीवर लक्ष केंद्रित करा:
फक्त विचार करत राहण्यापेक्षा एखादी छोटी कृती करा. कृतीने मनाला दिशा मिळते आणि विचार आपोआप कमी होतात. - मर्यादा ठेवा:
एखाद्या समस्येवर विचार करण्यासाठी ठराविक वेळ ठेवा. उदाहरणार्थ, “मी या विषयावर २० मिनिटं विचार करेन.” नंतर त्यातून बाहेर पडा. - शरीर आणि मन यांचं संतुलन ठेवा:
योग, प्राणायाम, चालणे, संगीत किंवा वाचन यासारख्या क्रियाकलापांनी मेंदूतील serotonin आणि dopamine सारखे “feel-good hormones” वाढतात. त्यामुळे विचारांची तीव्रता कमी होते. - सकारात्मक दृष्टिकोन जोपासा:
मानसशास्त्र सांगतं की विचारांचे स्वरूप बदलल्यास भावनाही बदलतात. म्हणून “हे मी करू शकतो”, “ही परिस्थिती तात्पुरती आहे” अशा सकारात्मक वाक्यांनी स्वतःशी संवाद साधा. - विश्वासार्ह व्यक्तीशी बोला:
जास्त विचार मनात ठेवले तर ते वाढतात. पण एखाद्या मित्राशी किंवा सल्लागाराशी बोलल्याने त्यांचा ताण कमी होतो.
जास्त विचार थांबवणं म्हणजे विचार थांबवणं नाही
हे लक्षात ठेवणं महत्त्वाचं आहे की जास्त विचार थांबवणं म्हणजे “विचार करणं थांबवणं” नाही. विचार ही मानवी मेंदूची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. पण विचारांचा उपयोग कधी थांबतो आणि तो स्वतःच समस्या बनतो, हे ओळखणं गरजेचं आहे.
उदाहरणार्थ, एखाद्या समस्येवर विचार करून जर आपण कृती करतो, तर तो विचार उपयुक्त आहे. पण त्या समस्येवरच दिवसेंदिवस विचार करत राहिलो, तर तो हानिकारक ठरतो.
मानसशास्त्रीय निष्कर्ष
जास्त विचार करणं हे नियंत्रणाच्या भ्रमातून निर्माण होतं. आपल्याला असं वाटतं की जास्त विचार केल्याने आपण परिस्थिती नियंत्रित करू, पण प्रत्यक्षात ते नियंत्रण अधिक गमावतो.
डॉ. डॅनियल गोलमन यांच्या मते, emotional intelligence असलेल्या व्यक्ती आपल्या विचारांना ओळखतात आणि त्यांना नियंत्रित ठेवतात. अशा व्यक्ती समस्या सोडवतात, तर overthinkers त्या समस्येत अडकतात.
जास्त विचार म्हणजे मनाचा गोंधळ. तो थांबवण्यासाठी विचारांवर बंदी घालण्याची गरज नाही, तर त्यांचं व्यवस्थापन करण्याची गरज आहे.
जेव्हा आपण विचारांना समजून घेतो, त्यांचं निरीक्षण करतो आणि त्यांच्यावर योग्य वेळी कृती करतो, तेव्हा मन स्पष्ट होतं. शांत मनाचं विचार करणं नेहमी प्रभावी असतं.
थोडक्यात:
“विचार जितके जास्त, तितका गोंधळ वाढतो; पण विचार जितके योग्य, तितकी शांती वाढते.”
धन्यवाद.