प्रेम, विश्वास आणि निष्ठा या कोणत्याही नात्याच्या मुलभूत आणि अत्यंत महत्त्वाच्या तीन गोष्टी असतात. विशेषतः जोडीदाराशी असलेल्या नात्यात निष्ठा म्हणजेच “फिडेलिटी” ही नात्याच्या टिकावासाठी आवश्यक असते. मात्र अनेकदा काही सिग्नल्स, वागणूक आणि अंतःप्रेरणा अशा गोष्टी आपल्याला संकेत देतात की समोरचा व्यक्ती निष्ठावंत आहे की नाही. मानसशास्त्र या गोष्टीकडे खूप बारकाईने आणि संशोधनात्मक दृष्टिकोनातून पाहते.
या लेखात आपण याच गोष्टीवर सखोल विचार करूया – तुमचा जोडीदार खरोखरच निष्ठावंत आहे की नाही, हे ओळखण्यासाठी कोणती लक्षणं, मनोवैज्ञानिक संकेत आणि संशोधन समोर आले आहेत.
१. विश्वास आणि पारदर्शकता – नात्याचा पाया
जोडीदार आपल्याशी किती पारदर्शक आहे, हे निष्ठावान असल्याचे एक महत्त्वाचे लक्षण आहे. जर तो/ती कोणतीही गोष्ट लपवत नसेल, फोन लपवून न वापरत असेल, सोशल मीडिया अकाउंट्स बद्दल मोकळेपणाने बोलत असेल तर हा विश्वासाचा मजबूत आधार आहे.
संशोधन काय सांगतं?
American Psychological Association च्या एका संशोधनानुसार, जे जोडपे एकमेकांशी पारदर्शक संवाद साधतात, त्यांच्यात फसवणुकीची शक्यता खूपच कमी असते.
२. वर्तनात बदल झालाय का?
एका वेळेस खूप प्रेमळ असलेला जोडीदार अचानक कटाक्षाने भावनाशून्य होऊ लागला, लक्ष देणं कमी झालं, फोनवर वेळ वाढवू लागला, रात्री उशिरा घरी येऊ लागला, तर हे वर्तनाच्या बदलाचं संकेत असू शकतो.
मनोवैज्ञानिक अर्थ:
Dr. Shirley Glass यांचं “Not Just Friends” हे पुस्तक सांगते की एखादी व्यक्ती नात्याबाहेर आकर्षित झाल्यावर तिचं वर्तन बदलतं – विशेषतः तो/ती संवाद टाळतो, अपराधगंडामुळे चिडचिड करतो, आणि आपल्याला अनावश्यक दोष देतो.
३. शारीरिक आणि भावनिक अंतर
निष्ठेचा अभाव असलेला जोडीदार हळूहळू तुमच्यापासून भावनिक आणि शारीरिक अंतर ठेवतो. तुमचं सहवासातलं स्थान मागे पडू लागतं. सहजीवनातील intimacy कमी होऊ लागतं.
संशोधनानुसार:
Journal of Social and Personal Relationships मध्ये प्रकाशित एका अभ्यासानुसार, जे जोडपे नियमित भावनिक आणि शारीरिक सान्निध्य टिकवून ठेवतात, त्यांच्यात निष्ठा अधिक दृढ असते.
४. टेक्नॉलॉजीचं वापर कसं बदललंय?
फोनचे पासवर्ड बदलले गेले आहेत का? तो/ती सतत फोन पलटवून ठेवतो का? इंस्टाग्राम किंवा व्हॉट्सॲपवर अती वेळ घालवतो का? ही लक्षणं संशयाला वाव देऊ शकतात.
पुन्हा, मानसशास्त्र काय म्हणतं?
“Digital Infidelity” या संकल्पनेवर काम करणाऱ्या Dr. Michelle Drouin यांच्या संशोधनानुसार, सोशल मीडियावर गोष्टी लपवणे हे प्रत्यक्ष फसवणुकीइतकेच नात्यावर परिणाम करतं.
५. स्वतःचे बदललेले अवतीभवतीचे लोक
जोडीदाराने त्याचे/तिचे मित्रमंडळ अचानक बदलले आहे का? पूर्वी ज्यांच्यासोबत वेळ घालवायचा, त्यांच्यापासून तो/ती दूर झाला/झाली आहे का? त्याचे/तिचे social circle बदलेले असल्यास, तो/ती काही गोष्टी लपवत असण्याची शक्यता असते.
६. गिल्ट किंवा अपराधगंडाची लक्षणं
कधी कधी जोडीदार आपल्या अपराधगंडामुळे तुमच्यावर जास्त प्रेम दाखवतो, अनावश्यक गिफ्ट्स देतो, किंवा अतिरंजित गोड बोलतो. हा sudden affection guilt-masking mechanism असतो.
मनोवैज्ञानिक विश्लेषण:
Freudian psychology नुसार अपराधगंडाने ग्रासलेली व्यक्ती guilt reduction साठी त्या व्यक्तीवर जास्त प्रेम दाखवते ज्याला ती फसवत आहे.
७. तुमच्या भावनांबद्दल संवेदनशीलता कमी झाली आहे का?
पूर्वी तुमच्या भावनांना प्रतिसाद देणारा जोडीदार आता उदासीन आहे का? तुम्ही दुःखी असताना त्याला/तिला काही फरक पडत नाही का? हे नात्यात निष्ठेचा अभाव दर्शवू शकतं.
८. ‘Intuition’ ला दुर्लक्षित करू नका
कधी कधी काही ठोस पुरावे नसले तरी आपलं अंतःकरण किंवा ‘gut feeling’ आपल्याला सतर्क करत असतं. मानसशास्त्रानुसार, अनेक वेळा ही सहज जाणीव खरी ठरते.
Dr. Judith Orloff यांच्या मते, “Intuition is the subconscious mind collecting clues before the conscious mind realizes them.”
९. अकारण आरोप टाकणे
आरोप-प्रत्यारोप हे नात्याचा भाग आहेत. मात्र जोडीदार तुमच्यावरच सतत संशय घेत असेल, तुमचं वागणं चुकत असल्यासारखं भासत असेल, तर तो स्वतःच चुकीचं काहीतरी करत असण्याची शक्यता असते.
Projection defense mechanism:
Freud च्या मानसशास्त्रात याला “projection” असं म्हटलं जातं – आपण ज्या गोष्टी करतो, त्याच गोष्टी इतरांवर आरोप करून guilt कमी करायचा प्रयत्न.
१०. निष्ठा असलेला जोडीदार कसा वागतो?
निष्ठावान जोडीदार खालील गोष्टी लक्षात ठेवतो –
- तुमच्या भावना त्याच्यासाठी महत्त्वाच्या असतात
- तो/ती कोणतीही गोष्ट लपवत नाही
- संवादात सातत्य आणि प्रामाणिकपणा असतो
- तुमच्यावर प्रेम दाखवणं आणि आदर ठेवणं ही सवय असते
- तो/ती कोणत्याही temptations ला नकार देतो/देते.
तुमचा जोडीदार निष्ठावंत आहे की नाही, हे ओळखण्यासाठी केवळ वरवरचं वागणं नव्हे तर त्यामागचं मानसशास्त्र समजून घेणं महत्त्वाचं आहे.
अनेक वेळा आपण शंका घेतो, पण त्यामागे खोटेपणा नसतो. तर अनेक वेळा आपण डोळ्यांसमोर होत असलेल्या बदलांकडे दुर्लक्ष करतो आणि फसवले जातो.
महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे – नात्यात पारदर्शकपणा, दोघांचाही सहभाग, भावनिक सुरक्षेबाबतचं भान, आणि एकमेकांशी असलेला विश्वास हे नातं टिकवण्यासाठी आवश्यक आहे. निष्ठा ही केवळ शरीराशी जोडलेली नसते, ती मनाशी आणि कृतीशीही जोडलेली असते.
जर तुम्हाला वाटत असेल की तुमचा जोडीदार निष्ठावंत नाही, तर सर्वप्रथम त्याच्याशी संवाद साधा. शक्य असल्यास काउन्सिलिंग घ्या. नातं टिकवणं दोघांचंही काम असतं – शंका घेणं नाही, तर सत्य शोधणं आणि विश्वास पुन्हा निर्माण करणं हे खरं धैर्य असतं.
धन्यवाद!