भावनिकदृष्ट्या मजबूत असणं म्हणजे एखाद्या व्यक्तीला कधीच दुःख होत नाही, राग येत नाही किंवा भीती वाटत नाही, असा त्याचा अर्थ नाही. उलट भावनिकदृष्ट्या मजबूत व्यक्ती आपल्या भावना ओळखते, त्या स्वीकारते आणि परिस्थितीनुसार त्यांच्याशी योग्य पद्धतीने वागायला शिकलेली असते. मानसशास्त्रीय संशोधनात भावनिक नियमन, मानसिक लवचिकता, आत्म-जागरूकता आणि तणावाचा सामना करण्याची क्षमता या गोष्टी मानसिक आरोग्यासाठी महत्त्वाच्या मानल्या जातात. अशा व्यक्तींच्या काही सवयी आणि विचार करण्याच्या पद्धती त्यांच्या भावनिक ताकदीची ओळख करून देतात.
१. भावना दाबून ठेवण्याऐवजी त्या स्वीकारतात. भावनिकदृष्ट्या मजबूत व्यक्तीला दुःख झालं तर ती स्वतःला सतत “मला काहीच झालेलं नाही” असं सांगत बसत नाही. राग आला तर तो नाकारत नाही आणि भीती वाटली तर स्वतःला कमजोर समजत नाही. “मला सध्या वाईट वाटत आहे” हे स्वीकारणं ही भावनिक ताकदीची सुरुवात आहे. संशोधनानुसार भावनांना ओळखून त्यांना योग्य नाव देण्याची क्षमता भावनिक नियमनाला मदत करू शकते.
२. प्रत्येक गोष्ट मनावर घेत नाहीत. एखाद्याने टीका केली, दुर्लक्ष केलं किंवा आपल्याशी असहमत झालं म्हणून भावनिकदृष्ट्या मजबूत व्यक्ती लगेच स्वतःच्या मूल्यावर प्रश्नचिन्ह लावत नाही. प्रत्येक व्यक्तीचं मत हे सत्य नसतं, हे त्यांना समजलेलं असतं. त्यामुळे कोणाचं मत ऐकायचं, कोणती टीका स्वीकारायची आणि कोणती मनापासून सोडून द्यायची, यामध्ये त्या व्यक्ती फरक करू शकतात.
३. जे त्यांच्या नियंत्रणात नाही ते स्वीकारायला शिकतात. आयुष्यात अनेक गोष्टी आपल्या नियंत्रणाबाहेर असतात. दुसऱ्याचं वर्तन, भूतकाळ, अचानक आलेल्या समस्या किंवा काही परिस्थिती आपण बदलू शकत नाही. भावनिकदृष्ट्या मजबूत व्यक्ती अशा गोष्टींवर सतत ऊर्जा खर्च करण्याऐवजी स्वतःच्या कृतीवर लक्ष केंद्रित करते. “मी आता काय करू शकतो?” हा प्रश्न त्यांना पुढे जाण्यास मदत करतो.
४. गरज पडल्यास ‘नाही’ म्हणतात. प्रत्येकाला खूश ठेवण्याचा प्रयत्न करणं भावनिक ताकदीचं लक्षण नाही. स्वतःच्या मर्यादा स्पष्टपणे सांगता येणं ही मानसिक आरोग्यासाठी महत्त्वाची कौशल्य आहे. भावनिकदृष्ट्या मजबूत व्यक्ती दुसऱ्यांना दुखावण्याच्या भीतीने प्रत्येक गोष्ट स्वीकारत नाही. ती आदरपूर्वक नकार देऊ शकते आणि त्यासाठी सतत अपराधी वाटून घेत नाही.
५. चुका झाल्यावर स्वतःला संपवत नाहीत. भावनिकदृष्ट्या मजबूत व्यक्तीलाही चुका होतात. मात्र चूक झाली म्हणजे “मीच निकम्मा आहे” असा निष्कर्ष ती काढत नाही. ती चूक आणि स्वतःची ओळख यामध्ये फरक करते. “माझ्याकडून चूक झाली” आणि “मीच एक चूक आहे” या दोन गोष्टी वेगळ्या आहेत. अशा विचारांमुळे अपयशातून शिकण्याची आणि पुन्हा प्रयत्न करण्याची क्षमता वाढते.
६. कठीण परिस्थितीतही निर्णय घेण्याची क्षमता टिकवतात. तणावाच्या काळात भावना खूप तीव्र होऊ शकतात. अशावेळी लगेच प्रतिक्रिया देण्याऐवजी थोडं थांबून परिस्थिती समजून घेण्याची सवय भावनिकदृष्ट्या मजबूत व्यक्तींमध्ये दिसते. त्यांना राग येऊ शकतो, पण रागाच्या भरात निर्णय घेणं आवश्यक नाही, हे त्यांना माहीत असतं. प्रतिक्रिया देण्याआधी विचार करण्याची ही सवय नातेसंबंध आणि वैयक्तिक निर्णय दोन्हींसाठी उपयुक्त ठरते.
७. मदत मागण्याला कमजोरी समजत नाहीत. “मला सगळं एकट्यानेच करायचं आहे” हा विचार नेहमीच मानसिक ताकदीचं लक्षण नसतो. भावनिकदृष्ट्या मजबूत व्यक्तीला स्वतःला मदतीची गरज आहे हे मान्य करता येतं. योग्य वेळी मित्र, कुटुंबीय किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञाची मदत घेणं ही परिपक्वतेची खूण असू शकते. सामाजिक आधार हा तणावाचा सामना करण्यासाठी महत्त्वाचा संरक्षणात्मक घटक मानला जातो.
८. सतत भूतकाळात अडकून राहत नाहीत. भूतकाळातील दुःखद घटना विसरणं नेहमी शक्य नसतं. मात्र भावनिकदृष्ट्या मजबूत व्यक्ती त्याच घटनेचा विचार पुन्हा पुन्हा करून वर्तमान खराब करण्यापासून स्वतःला हळूहळू दूर करते. ती भूतकाळातून धडा घेते, पण आपली संपूर्ण ओळख त्या अनुभवावर आधारित ठेवत नाही. “हे माझ्यासोबत घडलं” आणि “माझं संपूर्ण आयुष्य यामुळेच ठरतं” यामध्ये मोठा फरक आहे.
९. स्वतःशी बोलण्याची पद्धत सकारात्मक आणि वास्तववादी असते. भावनिक ताकद म्हणजे सतत स्वतःला “सगळं छान आहे” असं सांगणं नाही. त्याऐवजी कठीण परिस्थितीतही “ही वेळ कठीण आहे, पण मी ती हाताळण्यासाठी काही पावलं उचलू शकतो” असा वास्तववादी आत्मसंवाद उपयोगी ठरतो. स्वतःशी केलेला संवाद आपल्या भावना, प्रेरणा आणि वर्तनावर परिणाम करू शकतो.
१०. इतरांशी तुलना करण्याची सवय कमी असते. प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती, क्षमता, संधी आणि जीवनाचा वेग वेगळा असतो. भावनिकदृष्ट्या मजबूत व्यक्ती इतरांच्या यशाकडे पाहून स्वतःला सतत कमी लेखत नाही. ती तुलना करण्याऐवजी स्वतःच्या प्रगतीकडे पाहण्याचा प्रयत्न करते. “कालच्या माझ्यापेक्षा आज मी कुठे आहे?” हा प्रश्न अनेकदा अधिक उपयोगी ठरतो.
११. नात्यांमध्ये स्वतःचा आदर राखतात. प्रेम, मैत्री किंवा कुटुंबातील नातं टिकवण्यासाठी प्रयत्न करणं महत्त्वाचं आहे. पण त्यासाठी सतत अपमान, नियंत्रण किंवा भावनिक त्रास सहन करणं आवश्यक नाही. भावनिकदृष्ट्या मजबूत व्यक्ती नात्यांची किंमत ओळखते, पण स्वतःच्या स्वाभिमानाचीही किंमत ओळखते. गरज पडल्यास ती स्पष्ट सीमा आखते.
१२. परिस्थिती बदलल्यावर स्वतःला बदलण्याची लवचिकता ठेवतात. मानसिक ताकद म्हणजे कायम एकाच पद्धतीने वागणं नाही. परिस्थिती बदलली तर आपला दृष्टिकोन, योजना किंवा अपेक्षा बदलण्याची तयारी असणं महत्त्वाचं आहे. मानसशास्त्रात ही मानसिक लवचिकता किंवा psychological flexibility महत्त्वाची मानली जाते. भावनिकदृष्ट्या मजबूत व्यक्तीला हे समजतं की काही वेळा जिंकण्यासाठी हट्ट धरण्यापेक्षा परिस्थिती स्वीकारून नवीन मार्ग निवडणं अधिक शहाणपणाचं असतं.
शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवायला हवी. भावनिकदृष्ट्या मजबूत व्यक्ती म्हणजे कधीही न रडणारी, कधीही न घाबरणारी किंवा प्रत्येक परिस्थितीत शांत राहणारी व्यक्ती नव्हे. ती देखील तुटते, दुःखी होते, गोंधळते आणि कधी कधी थकते. फरक इतकाच की ती त्या भावनांमध्ये कायमची अडकून राहत नाही. ती स्वतःच्या भावनांकडे प्रामाणिकपणे पाहते, आवश्यक तेव्हा मदत घेते, अनुभवातून शिकते आणि हळूहळू पुन्हा उभी राहते.
भावनिक ताकद ही जन्मतः मिळालेली गोष्ट नसून विकसित करता येणारी मानसिक क्षमता आहे. स्वतःच्या भावना समजून घेणे, मर्यादा ठरवणे, वास्तव स्वीकारणे, योग्य आत्मसंवाद करणे आणि कठीण अनुभवांमधून शिकणे या छोट्या सवयींमधून ती हळूहळू विकसित होते. त्यामुळे आज आपण भावनिकदृष्ट्या मजबूत नाही असं वाटत असेल, तरी त्याचा अर्थ आपण तसे होऊ शकत नाही असा अजिबात नाही.
धन्यवाद.