भ्रमात जीव ओतण्यापेक्षा वास्तवतेला स्वीकारणं जास्त सोपं असतं.
गीतांजली जगदाळे
(मानसशास्त्र विद्यार्थिनी)
भ्रमाचे वर्णन चुकीची कल्पना किंवा संकल्पना आणि अवास्तव किंवा भ्रामक स्वरूप किंवा प्रतिमा म्हणून करता येऊ शकते. मेंदू ज्या प्रकारे संवेदनांचा अर्थ लावतो त्याला समज असे म्हणतात परंतु तो नेहमीच त्यांचे अचूक अर्थ लावत नाही. स्मृती, विश्वास आणि इतर गोष्टी या संवेदनांच्या मेंदूच्या आकलनावर प्रभाव टाकू शकतात ज्यामुळे तो विकृत होतो आणि चुकीची कल्पना किंवा भ्रम निर्माण करू शकतो.
म्हणूनच ज्याची धारणा विकृत आहे अशा व्यक्तीशी वाद घालणे कठीण आहे कारण त्यांच्यासाठी हे त्यांचे वास्तव आहे.
आपण कोणत्याही क्षणी भ्रमवादी होऊ शकतो. जेव्हा आपण सत्य नाकारतो आणि तर्कसंगत करतो तेव्हा आपण देखील हळूहळू वास्तवापासून दूर जाऊ शकतो.
आयुष्य भ्रमात जगण्यापेक्षा वास्तविकता स्वीकारून जगणं सोप्प असतं. पण वास्तविकतेपेक्षा भ्रम हे जास्त इंटरेस्टिंग वाटतात, नाहीतर उगाच आपण वास्तविकता सोडून भ्रमात का राहिलो असतो नाही का? वास्तविकतेपासून दूर जाणं योग्य नाही. आणि गेलोच तर आपल्यासाठीच सगळं फार अवघड होऊन बसतं. म्हणजे हेच बघा ना, बरेचसे मेंटल डिसॉर्डर्स हे वास्तविकता आणि भ्रम यातला फरक न कळल्यामुळे अस्तित्वात येतात.
म्हणजे काही लोकांना खरं काय आणि कल्पना काय यातला फरकच कळेनासा होतो आणि त्यामुळे त्यांना असे डिसॉर्डर्स होतात. भ्रमात जगण्याचा हा खूपच मोठा साईड इफेक्ट आहे. हा, आणि ते काही सगळ्यांनाच होत नाही. पण बरेच छोटे-छोटे परिणाम आपल्यावर होत असतात, त्यानेही आपलं आयुष्य थोडं प्रॉब्लेमॅटिक होऊन जातं. आणि ते व्हायला नको म्हणूनच आपल्याला, आपले विचार, आपल्या सवयी, आपला दृष्टिकोन लक्षात घेणं गरजेचं आहे.
रोजच्या दैनंदिन जीवनात आपण किती वेळा स्वतःकडे शांतपणे नीट पाहतो? किती वेळा आपण काय विचार करतोय याकडे आपलं लक्ष असत? आपले विचार सकारात्मक आहेत की, नकारात्मक हे पडताळून पाहतो? आपले विचार कोणत्या दिशेने चालले आहेत, त्याचा आपल्याला उपयोग होतोय की नुकसान हे असलं आपण कधी विचार तरी करतो का?
आपल्या आजूबाजूचे सकारात्मक आहेत की नकारात्मक हे आपल्याला माहित असतं पण आपलं स्वतःच कुठे माहित असत? आणि या सगळ्या गोष्टी माहित नसल्यानेच आपल्याला आपण भ्रमात जगतोय की वास्तविकतेत हे कळत नाही. बऱ्याचदा भ्रमात जगताना आपल्याला त्याची जाणीव ही नसते. त्यामुळे आपण कोणत्याही प्रकारे भ्रमात आहोत का हे ओळखणं गरजेचं आहे. तुम्ही जर भ्रमात जगत असाल तर पुढील गोष्टींपैकी काही गोष्टी तुमच्याबाबतीत खऱ्या असू शकतात:-
१. तुम्ही तुमच्या भूतकाळातून वर्तमान पाहता. तुमचा भूतकाळ तुमच्या आयुष्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतो. तुम्ही वेगळ्या पद्धतीने काय करू शकले असता किंवा तुम्हाला पुढे काय करायचे आहे हे शिकवण्यासाठी तो गरजेचा आहे एवढेच. तो धिक्कारणे किंवा त्याचा निषेध करण्यासाठी नाही. तुमचा भूतकाळ सोडून द्या आणि त्याचे कैदी न बनता गोष्टी योग्य दृष्टीकोनातून पाहायला सुरुवात करा.
2. तुमचा विश्वास आहे की तुम्ही अनियंत्रित गोष्टींवर नियंत्रण ठेवू शकता. लोक आणि परिस्थिती नियंत्रित करण्याचा प्रयत्न करणे थांबवा. जीवनातील सर्वात महत्त्वाचा धडा म्हणजे नियंत्रणाचा भ्रम सोडण्यास शिकणे. वस्तुस्थिती अशी आहे की तुम्ही कधीही नियंत्रणात नव्हते. ज्या क्षणी तुम्हाला वाटते की तुम्ही नियंत्रणात आहात तो क्षण तुमच्या नियंत्रणाबाहेर आहे.
तुम्हाला फक्त स्वतःमध्ये आणि इतरांमध्ये वाईट दिसते. तुमच्यातील चांगले न शोधल्याने इतरांमधील चांगले दिसणे अशक्य होते. म्हणूनच संपूर्ण स्व-मूल्यांकन घेणे आणि तुम्हाला जे आढळले ते स्वीकारणे महत्त्वाचे आहे.
३.तुम्हाला वाटणाऱ्या आणि विचार करणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीवर तुमचा विश्वास आहे. तुम्हाला ओळखत नसलेल्या दोन लोकांकडून चुकीचा न्याय केला जात असल्याची कल्पना करा. तुम्हाला जे वाटते आणि जे वाटते त्या प्रत्येक गोष्टीवर विश्वास ठेवणे म्हणजे दोन लोकांच्या गप्पा ऐकण्यासारखे आहे. तुमच्या भावना तथ्य नाहीत. तुम्हाला वाटत असलेल्या आणि वाटत असलेल्या प्रत्येक गोष्टीवर विश्वास ठेवू नका कारण ते तुम्हाला मूर्ख निर्णय घेण्यास प्रभावित करू शकतात. वस्तुस्थितीतून निर्णय घ्यायला शिका आणि भावनांमधून नाही.
4. तुम्ही गोष्टींमधून पूर्तता शोधता. आपण ज्यापासून दूर पळू शकत नाही ती एकमेव गोष्ट ही वास्तविकता आहे. जीवनात गोष्टी मिळवण्याचा प्रयत्न करण्यात काहीच गैर नाही पण तुम्ही ते का करत आहात हे समजून न घेता प्रक्रियेत स्वतःला गमावू नका. जेव्हा तुमचे कुटुंब आणि तुमच्या आरोग्यापेक्षा गोष्टींचा पाठलाग अधिक महत्त्वाचा बनतो, तेव्हा हा एक विनाशकारी हट्ट असतो, ज्यामुळे नुकसान होते. बर्याच वेळा तुम्ही एखादी पोकळी भरून काढण्याचा किंवा एखाद्या गोष्टीची पूर्तता शोधत असताना भावना रोखण्याचा प्रयत्न करत असता.
5. तुमचा आत्म-मूल्य (Self-value)सोशल मीडियावरून तुम्ही ठरवता. तुमचे संपूर्ण आयुष्य तुम्ही खऱ्या वास्तवितकतेवर फोकस करण्याऐवजी social media वरून पडताळता. तुम्हाला जितके जास्त लाइक्स मिळतील तितके तुम्हाला चांगले वाटते. तुम्हाला जे लाइक्स मिळायला हवेत असे तुम्हाला वाटते ते लाइक्स तुम्हाला मिळत नाहीत तेव्हा तुम्ही जवळजवळ उदासीनता अनुभवता.
6. जेव्हा तुम्हाला तुमचा आनंद ही तुमच्या जोडीदाराची जबाबदारी आहे असे वाटते. तुमच्या सोबत्याने तुमच्या आनंदासाठी जबाबदार असावे अशी तुमची अपेक्षा असते तेव्हा ते योग्य नाही. ते तुमच्या आनंदात भर घालण्यासाठी आहेत. तुम्ही आनंदी आहात हे पाहण्याची जबाबदारी तुमची आहे. हे निरोगी नाही आणि जेव्हा एक भागीदार त्याच्या स्वतःच्या भावना, विचार आणि कृतींसाठी जबाबदार नसतो तेव्हा ते निरोगी नातेसंबंध प्रस्थापित करू शकत नाहीत. म्हणून आपल्या स्वतःच्या आनंदाची जबाबदारी स्वतः घ्या.
7. तुमची खात्री आहे की सर्वकाही तुमच्या मार्गाने जाईल. आत्मकेंद्रीपणा हा स्वत:च्या फसवणुकीचा गाभा आहे. हे एक भ्रम निर्माण करू शकते की आपण बरोबर आहात आणि जग चुकीचे आहे. त्यामुळेआपण स्वत: ला बळी म्हणून पाहू लागतो. समजून घ्या की प्रत्येकजण जीवनातील आव्हाने अनुभवतो आणि असे आपण एकटे नाही. गोष्टी स्पष्टपणे पाहण्यासाठी तुमचा दृष्टिकोन वास्तवाशी सुसंगत ठेवा.
8.तुम्हाला वाटते की तुम्हाला मदतीची गरज नाही. पण अशा विचाराने निराश आणि खचून जाणे ही एकमेव हमी तुम्हाला मिळेल. आपण एकमेकांना मदत आणि समर्थन करण्यासाठी येथे आहोत. सगळी माणसं जशी चांगली नसतात, त्याचप्रमाणे सगळी माणसे वाईट देखील नसतात. वेळ काढा आणि इतरांवर विश्वास ठेवण्यास शिकून, इतरांपर्यंत पोहोचून आणि इतरांसाठी तुमची गरज मान्य करून प्रयत्न करू पहा.
9. तुमचा विश्वास आहे की तुम्ही बदलू शकत नाही. या चुकीच्या विश्वासाचे परीक्षण करणे महत्त्वाचे आहे कारण ते कदाचित तुमचे नसेल. तुम्ही ते तुमच्या पालकांकडून उचलू शकल्याची शक्यता आहे. मला माहित आहे की हे थोडे कठोर वाटू शकते परंतु काही पालक त्यांच्या मुलांना स्वतःला पराभूत करण्याच्या गोष्टी सांगतात. सर्व भ्रम तुमच्याकडून होत नाहीत. काही इतरांनी तयार केलेले असू शकतात.
10. तुम्हाला वाटते की तुमचे यश तुम्ही केलेल्या कामामुळे आहे. स्वतःच्या मनात दंतकथा बनू नका. तुम्ही जीवनात यशाचा अनुभव घेण्यास सुरुवात करता तेव्हा श्रेय फक्त तुमच्या एकट्याचे असेल असं नाही, जिथे ते देणं गरजेचं आहे तेथे श्रेय देणे महत्त्वाचे आहे.
मूर्ख स्वप्न पाहणारे भ्रमाच्या जगात राहतात; शहाणे वास्तववादी त्यांचे पाय जमिनीवर ठेवतात.
तुम्ही वास्तवात कसे जगता?
वास्तवात जगणे ही जीवनभर चालणारी प्रक्रिया आहे जी सत्यापासून सुरू होते. स्वतःबद्दलचे सत्य. आपले पाय जमिनीवर ठेवणे, अहंकार-विक्षेपण, मुखवटे काढून टाकणे आणि सोडून देणे ही निरंतर प्रक्रिया आहे. हे एक नवीन दृष्टीकोन विकसित करते आणि चांगल्या जीवनासाठी आणि तुमच्यासाठी एक नवीन मार्ग शोधते..
तुमचेही लेख प्रकाशित व्हावेसे वाटत असल्यास majhe.lekh@gmail.com वर मेल करा!