All blog posts

आपल्या जीवनात कितीही अडचणी, अपमान, किंवा त्रासदायक प्रसंग येत असले, तरी त्यांना आपण काय उत्तर देतो, यावर आपल्या जीवनाची दिशा ठरते. मानसशास्त्र सांगते की, घटना ही समस्या नसते, तर त्या घटनेवर दिलेली प्रतिक्रिया ही खरी समस्या किंवा समाधान असते. आणि म्हणूनच, “आपली सर्वात मोठी ताकद, ही आपल्या प्रतिक्रिया देण्याच्या निवडीमध्ये आहे” हे विधान अत्यंत सत्य आणि प्रभावी आहे.

1. घटना व प्रतिक्रिया यामधील जागा : एक महत्त्वाची संधी

अमेरिकन सायकोलॉजिस्ट विक्टर फ्रँकल याने त्याच्या पुस्तकात लिहिले होते की,

“Between stimulus and response there is a space. In that space lies our power to choose our response. In our response lies our growth and our freedom.”

म्हणजेच, कोणतीही गोष्ट आपल्या आयुष्यात घडते तेव्हा आणि आपण तिच्यावर प्रतिक्रिया देतो, त्या दोघांमधील ‘एक क्षण’ असतो – आणि हाच क्षण आपल्या आयुष्याची दिशा ठरवू शकतो.

2. प्रतिसाद आणि प्रतिक्रिया यातील फरक

मनोरोगतज्ज्ञांच्या मते, ‘प्रतिसाद’ (Response) आणि ‘प्रतिक्रिया’ (Reaction) यामध्ये मोठा फरक असतो. प्रतिक्रिया ही बहुधा भावनांवर आधारित, झटकन दिली जाते — जसे की रागावणे, ओरडणे, अपमान करणे. पण प्रतिसाद हा विचारपूर्वक दिला जातो. तो परिस्थितीचे विश्लेषण करून, स्वतःला आणि दुसऱ्याला समजून घेत दिला जातो.

उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती आपल्यावर रागावली, तरी आपणही लगेचच रागानेच उत्तर दिलं, तर ती प्रतिक्रिया झाली. पण आपण थांबून, समजून, शांतपणे उत्तर दिलं, तर तो प्रतिसाद झाला.

3. तणावाच्या वेळी प्रतिक्रिया नियंत्रणाचा अभ्यास

Harvard University च्या Psychology Department ने २०१७ मध्ये एक संशोधन केले होते, ज्यामध्ये अनेक व्यक्तींना सामाजिक दबावाखाली ठेवून त्यांच्या प्रतिक्रिया व त्याचा मानसिक आरोग्यावर होणारा परिणाम तपासण्यात आला. या संशोधनात आढळून आले की:

• जे लोक लवकर चिडतात, राग व्यक्त करतात, ते मानसिक दृष्ट्या अस्थिर होतात.
• जे लोक “React” करण्याऐवजी “Respond” करतात, त्यांचं stress hormone (Cortisol) कमी प्रमाणात स्रवित होतं.
• आणि अशा लोकांमध्ये Resilience म्हणजे मानसिक लवचिकता अधिक आढळते.

4. ‘Emotional Regulation’ – भावनांचं संयमन

भावनांना समजून घेऊन त्यांना योग्य रीतीने व्यक्त करण्याची प्रक्रिया म्हणजे Emotional Regulation. मानसशास्त्रज्ञ James Gross यांच्या मते, ही क्षमता जितकी जास्त, तितकं व्यक्तिमत्त्व मजबूत.

भावनांवर नियंत्रण ठेवणारी व्यक्ती स्वतःच्या प्रतिक्रियेची जबाबदारी घेते. ती “समोरच्या व्यक्तीमुळे मला असं वाटतं” असं म्हणत नाही, तर “मी असं कसं वाटतंय आणि मी त्यावर काय करणार?” यावर लक्ष केंद्रित करते.

5. मनोवैज्ञानिक दृष्टीकोनातून आत्मनियंत्रणाचे फायदे

American Psychological Association च्या अहवालानुसार, ज्या व्यक्ती स्वतःच्या भावनांवर संयम ठेवतात आणि प्रतिक्रिया देताना विचार करतात, त्यांच्यामध्ये:

• दीर्घकालीन नातेसंबंध अधिक मजबूत राहतात.
• त्यांच्या निर्णय क्षमतेत सुधारणा होते.
• आत्मविश्वास आणि मानसिक शांतता अधिक असते.
• त्यांच्या शरीरावरही कमी परिणाम होतो – जसे की उच्च रक्तदाब, मधुमेह यासारख्या आजारांचा धोका कमी होतो.

6. विचार, भावना आणि कृती यांचं चक्र

आपण काही अनुभवतो, मग त्या अनुभवावर आपल्यात भावना उत्पन्न होतात आणि मग आपण कृती करतो. पण याच चक्रात “विचार” टाकला, तर कृतीपूर्वी आपण विचार करतो — आणि हाच तो क्षण आहे जिथे आपल्या प्रतिक्रिया देण्याच्या निवडीचं सामर्थ्य दडलेलं आहे.

मानसशास्त्रीय अभ्यास सांगतो की, जर आपण थांबून त्या विचारांच्या प्रक्रियेला जागा दिली, तर आपण क्रोध, निराशा किंवा अपमानासारख्या भावनांमध्ये अडकून न पडता, त्या सुसंघटित पद्धतीने हाताळू शकतो.

7. जाणीवपूर्वक जगणे (Mindfulness) आणि प्रतिक्रिया

Mindfulness म्हणजे वर्तमान क्षणात पूर्णतः उपस्थित राहणे. हे तंत्र आपल्या प्रतिक्रिया सुधारण्यास खूप मदत करतं.

University of Massachusetts Medical School मधील Jon Kabat-Zinn यांनी विकसित केलेल्या Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) प्रोग्रॅममध्ये असा निष्कर्ष निघाला की:

• ज्या लोकांनी आठवड्याला ३-४ वेळा ध्यान (meditation) केलं,
• त्यांचं चिंतेवर नियंत्रण वाढलं,
• आणि त्यांनी नकारात्मक प्रतिक्रिया देण्याचं प्रमाण लक्षणीयरीत्या कमी केलं.

8. आवश्यक कौशल्ये: प्रतिक्रिया देण्यासाठी मानसिक सक्षमता

आपण प्रतिक्रिया देताना खालील मानसशास्त्रीय कौशल्यांचा उपयोग करू शकतो:

• Self-awareness (स्वतःची जाणीव) : मी सध्या काय अनुभवतोय?
• Empathy (समजूतदारपणा) : समोरची व्यक्ती का असं वागतेय?
• Impulse control (तत्काळ प्रतिक्रिया टाळणे) : लगेच बोलण्याऐवजी थांबणं.
• Perspective taking (वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून विचार) : ही घटना दुसऱ्या कोनातून कशी दिसेल?

9. उदाहरण: एक साधा प्रसंग, दोन वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया

परिस्थिती: ऑफिसमध्ये बॉसने तुमच्या मेहनतीचं कौतुक न करता इतराला प्रमोशन दिलं.

• प्रतिक्रिया देणारा व्यक्ती : लगेच रागावतो, तक्रारी करतो, वैफल्यग्रस्त होतो.
• प्रतिसाद देणारा व्यक्ती : विचार करतो – मी आणखी कुठे सुधारणा करू शकतो? हे निर्णय का झाले असतील? मी शांततेने फीडबॅक मागतो.

दुसऱ्या व्यक्तीने आपली ताकद वापरली – कारण त्याने त्या घटनेवरची आपली प्रतिक्रिया निवडली.

10. निष्कर्ष : खऱ्या ताकदीचा अर्थ

आपली ताकद ही इतरांना बदलण्यात नाही, तर आपल्या प्रतिसादात आहे.

या लेखाच्या सुरुवातीला आपण म्हटलं की घटना ही समस्या नसते, तर तिच्यावर दिलेली प्रतिक्रिया महत्वाची असते. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून बघितल्यास, Emotional Intelligence, Self-Regulation, आणि Mindfulness या गोष्टी आपल्याला त्या प्रतिक्रिया योग्यरीत्या निवडण्यास सक्षम करतात.

🔑 थोडक्यात सांगायचं झालं तर:

• प्रतिक्रिया ही तुमची निवड आहे, निसर्ग नाही.
• प्रत्येक परिस्थितीत थांबा, विचार करा आणि मगच उत्तर द्या.
• तुमचं मानसिक स्वास्थ्य, नाती आणि यश यावर तुमच्या प्रतिक्रियेचा थेट परिणाम होतो.
• स्वतःवर संयम ठेवणं म्हणजे कमजोरी नाही – तीच खरी शक्ती आहे.

“जग बदलण्याची गरज नाही, फक्त आपल्या प्रतिक्रिया बदलल्या की, जग आपोआप वेगळं वाटायला लागतं.”